12 Μαΐου 2021

Η προέλευση της Κυπριακής διαλέκτου

Η κυπριακή διάλεκτος αποτελεί μια ανόθευτη και ζωντανή γλωσσική ποικιλία.
Ανήκει στο γεωγραφικό και διαλεκτικό χώρο τής αρχαίας Αρκαδοκυπριακής (νότιο-αχαϊκής) ενώ οι υπόλοιπες ελληνικές διάλεκτοι υπάγονται στην Αττική-Ιωνική, εκτός από τα Τσακωνικά που προέρχονται από τη Δωρική. 
 
Του Γιώργου Αργύρη
 
Δεν αποτελεί ως εκ τούτου έκπληξη πως στην ομιλούμενη κυπριακή διάλεκτο σώζονται λέξεις όπως ο κίλλης (μικρόσωμος άνθρωπος ή γάιδαρος), ο βόρτακος (βάτραχος) και βαβάτσινος (καρπός της συκαμινιάς) που κρατούν από τη διάλεκτο την οποία μιλούσαν οι Αχαιοί που αποίκισαν την Κύπρο το 12ον αιώνα π.Χ.
 
Σύμφωνα με τον άγγλο ιστορικό Stanley Casson, «η Κύπρος κατοικείται από Έλληνες που διεκδικούν μια περισσότερο απ’ ευθείας καταγωγή από τους προ-Δωριείς Έλληνες, παρά τα πλείστα μέρη της ηπειρωτικής Ελλάδας, όπου αλβανικές και σλαβικές εισβολές έχουν αλλοιώσει σε σημαντικό βαθμό τους φυλετικούς τύπους».  
 
Σε αντίθεση με τις υπόλοιπες ελληνικές διαλέκτους, στο κυπριακό ιδίωμα δεν συναντούμε ούτε μια σλαβική ή αρβανίτικη λέξη κι έτσι εδώ η αρβανίτικη κότα είναι ακόμη όρνιθα.  
 
Η κυπριακή διάλεκτος διακρίνεται στο ότι διατήρησε την προφορά των διπλών συμφώνων της αρχαίας όπως αλλάσσω, λάκκος, πεθθερά, αμμάτιν. Ξεχωρίζει επίσης γιατί κράτησε το ν στο τέλος των λέξεων της αρχαίας ελληνικής γλώσσας όπως το δεντρόν, το μωρόν, το χωρκόν, το λαμπρόν. Κατ’ αναλογία, πρόσθεσε ν εκεί που δεν υπήρχε, όπως μέλιν, στόμαν, χώμαν. Είναι γενικώς παραδεκτό ότι με τη διατήρηση της προφοράς των διπλών συμφώνων και του τελικού ν στα ουδέτερα και στην αιτιατική των ονομάτων, η κυπριακή διάλεκτος πλησιάζει περισσότερο προς την αρχαία Ελληνική από οποιαδήποτε άλλη νεοελληνική διάλεκτο.  
 
Χάριν εμφάσεως, τα λεγόμενα άηχα σύμφωνα ν, σ, τ, θ, π, λ, μ πολλές φορές διπλασιάζονται όταν βρίσκονται μεταξύ δύο φωνηέντων, όπως πίννω, σπίννος, έσσω, ποττέ, πόθθεν, έππεσα, λλία, σήμμερα. Η έμφαση αυτή δόθηκε γιατί βοηθά πολύ στην κατανόηση της λέξης. Για παράδειγμα, το έσσω για να τονιστεί το έσω και όχι έξω και το ποττέ για να δηλωθεί το παντελώς ποτέ.  
 
Η ύπαρξη εκατοντάδων λέξεων της κυπριακής διαλέκτου που παραπέμπουν στ’ αρχαία, με υποχρέωσε να προβώ σε ανάλυση της ετυμολογίας αυτών που χρησιμοποιούνται περισσότερο στην καθημερινή μας ζωή. Πηγή μου ήταν το «Ετυμολογικό λεξικό της ομιλούμενης κυπριακής διαλέκτου» του Κυριάκου Χατζηιωάννου.
 
Γιανίσκω = θεραπεύομαι, από το αρχαίο υγιαίνω.  
Κανίσσι = δώρο σε τρόφιμα, από το αρχαίο κανίσκιον.  
Αντζειόν = πιάτο, σκεύος, από το αρχαίο αγγείον.  
Ξημαρίζω = λερώνω, σύνθετο από εκ + μαγαρίζω.  
Ποσσιεπάζω = κοιτάζω κρυμμένος, από το αρχαίο υποσκεπάω = κρύβω.  
Ατζία = μυτερή άκρη του ψωμιού, από το αρχαίο ακίς.  
Καμμώ = κλείνω τα μάτια, από το αρχαίο καμμύω.  
Αρμάζω = παντρεύω, από το αρμάζω, μεταγενέστερος τύπος του αρμόζω = ταιριάζω.  
Καταϊσσιεύκω = σπαταλώ, από το αρχαίο καταχεύω = χύνω κάτι κάτω.  
Δκιατζινεύκουμαι = σεργιανίζω, από το αρχαίο διακινέομαι.  
Συντυχάννω = μιλώ, συνομιλώ, από το αρχαίο συντυγχάνω = συναντώ.  
Ποταυρίζουμαι = τεντώνω το χέρι ή το σώμα για να φτάσω κάτι, σύνθετο από το από + ταυρίζω. Η αρχική έννοια του ποταυρίζουμαι = ορμώ (τεντώνω το κορμί μου σαν ταύρος).  
Κουτσατζιά = πρόχειρη βελονιά, σύνθετη λέξη από κουτσή + ακίδα = αιχμηρή άκρη αντικειμένου, το βελόνι σε αυτή την περίπτωση.  
Αγγρίζω = δυσαρεστώ κάποιον, από το αρχαίο αγρίζω = ερεθίζω.  
Πεζαρίζουμαι = αναστατώνομαι, παραφέρομαι, από το αρχαίο επιζαρέω.  
Ακρολλοούμαι = ωτακουστώ, από το αρχαίο άκρον + λογούμαι = παίρνω λογαριασμό.  
Κρώννομαι = υπακούω, από το αρχαίο ακροώμαι με την ίδια σημασία.  
Ποκνιάζομαι = τεντώνω τα μέλη μου για ν’ αποδιώξω την οκνιάν, σύνθετο του από + οκνιάζουμαι.  
Δκιανεύκω = παίρνω κάποιον περίπατο, από το αρχαίο διανέω.  
Έψημαν = μέλι από βρασμένο μούστο, από το αρχαίο έψημα = οτιδήποτε βρασμένο, από το αρχαίο έψω = ψήνω. Ζινίσσιν = το σβέρκο, προήλθε από το υποκοριστικό ινίχιον του αρχαίου ινίον που αναφέρεται από τον Αριστοτέλη ως σβέρκο.
Καπύρα = φρυγανιά, αρχαία λέξη που αναφέρεται ως καπύρια από τον Αθήναιο το Ναυκρατίτη, (βιολόγος, φυτολόγος, ζωολόγος, γαστρονόμος, διαιτολόγος που έζησε τα τέλη του 2ου αιώνα μ.Χ. – αρχές του 3ου αιώνα).  
Πέμπερος = πολύ ηλικιωμένος, από το αρχαίο πέμπελος.  
Καρταμοθωρώ = βλέπω άλλα αντ’ άλλων, σύνθετο κάρταμον + θωρώ. Τα κάρδαμα έχουν καυστική ιδιότητα που προκαλεί ερεθισμό στα μάτια αυτού που τα τρώει ώστε να βλέπει άλλα αντ’ άλλων. Πολύ συγγενικό με το «κάρδαμα βλέπω» που αναφέρεται στις «Σφήκες» του Αριστοφάνη.  
Τζηεύκω = φροντίζω κάτι ώστε να μη σπαταληθεί, από το αρχαίο κηδεύω = φροντίζω, περιποιούμαι.  
Καταγνώννω = κατακρίνω στη συνείδηση μου, από το αρχαίο καταγιγνώσκω.  
Καύκα = ερωμένη, παράγεται από το καυχάομαι, δηλαδή η καύχα είναι το καύχημα του ανδρός που την έχει.  
Περιβάρεση = ενόχληση, το βάρος που γίνεται κανείς στον άλλο, σύνθετη λέξη από το περί + το αρχαίο βάρησις.  
Ριώ = κρυώνω, από το αρχαίο ριγέω.  
Λάμνω = θέτω σε κίνηση ζώο και κινούμαι, από το αρχαίο ελαύνω.  
Στυλλομμαδκιάζω = προσηλώνω απλανές το βλέμμα μου στο κενό, από το αρχαίο στύλος + αμμάδκια.  
Λάσσω = γαυγίζω, από τον τύπο υλάσσω του αρχαίου υλάσκω και υλακτώ.  
Δκιακλύζω = ξεπλένω, από το αρχαίο διακλύζω.  
Συντροβολώ = εκσφενδονίζω, συμφυρμός του συνταράσσω + βολώ.  
Κορατζίζω = πιάνομαι πάνω σ’ αιχμηρό αντικείμενο, από το αρχαίο κόραξ = αγκιστρωτό ή αιχμηρό αντικείμενο.  
Παρασσιονώννω = χύνω το φαγητό στο πιάτο, σύνθετο από το παρά + χενώννω (συμφυρμός χύω + ενώνω).  
 
Η κυπριακή διάλεκτος τείνει να εκλείψει αφού πλέον ομιλείται κυρίως από τους ανθρώπους της υπαίθρου που βρίσκονται μακριά από τ’ αστικά κέντρα. Το γεγονός ότι το κυπριακό ιδίωμα δεν γράφεται και η επίδραση της κοινής νεοελληνικής αποτελούν τους κυριότερους λόγους για τη φθίνουσα πορεία του.  
 
Αποτελεί ως εκ τούτου ηθική υποχρέωση μας η διατήρηση της κυπριακής διαλέκτου, έστω και με αρκετά νεοελληνικά στοιχεία. Δεν πρέπει εξάλλου να μας διαφεύγει ότι διαφυλάττοντας τη διάλεκτο μας, διαφυλάσσουμε την ίδια μας την ιστορία.  
 
το είδαμε ΕΔΩ



Share

1 σχόλιο:

ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΑΝΤΩΝΑΣ είπε...

Η Κύπρος του Γιώργου Σεφέρη: Χιλιάδες ψυχές από την πιο ατόφια Ρωμιοσύνη

Ο Νομπελίστας ποιητής και διπλωμάτης είχε μια στενή σχέση με την Κύπρο, την αγάπησε βαθιά και ενίσχυσε μέσα του την έννοια της Ελληνικότητας. Μίλησε και έγραψε πολλές φορές για την Κύπρο στους οικείους του εκφράζοντας αυτά τα συναισθήματα.
Στις 12 Μαρτίου 1954, έγραψε στον Κύπριο ζωγράφο Αδαμάντιο Διαμαντή :
«Στο μικρό διάστημα που έμεινα στην Κύπρο, άρχισαν πολλά πράγματα και νομίζω θα με κυνηγούν αδυσώπητα ώσπου να πάρουν μορφή. Παραξενεύομαι όταν το συλλογίζομαι. Η Κύπρος πλάτυνε το αίσθημα που είχα για την Ελλάδα. Κάποτε λέω πως μπορεί να με πήρε για ψυχοπαίδι της». Λίγους μήνες νωρίτερα έγραφε από το νησί στην αδελφή του: ««...Τον έχω αγαπήσει αυτόν τον τόπο. Ίσως γιατί βρίσκω εκεί πράγματα παλιά που ζουν ακόμη, ενώ έχουν χαθεί στην άλλη Ελλάδα... ίσως γιατί αισθάνομαι πως αυτός ο λαός έχει ανάγκη από όλη μας την αγάπη και όλη τη συμπαράστασή μας. Ένας πιστός λαός, πεισματάρικα και ήπια σταθερός. Για σκέψου πόσοι και πόσοι πέρασαν από πάνω τους: Σταυροφόροι, Βενετσιάνοι, Τούρκοι, Εγγλέζοι - 900 χρόνια. Είναι αφάνταστο πόσο πιστοί στον εαυτό τους έμειναν και πόσο ασήμαντα ξέβαψαν οι διάφοροι αφεντάδες πάνω τους.»

Λίγες οδηγίες πριν επισκεφθείτε το ιστολόγιό μας (Για νέους επισκέπτες)

1. Στην στήλη αριστερά βλέπετε τις αναρτήσεις του ιστολογίου μας τις οποίες μπορείτε ελεύθερα να σχολιάσετε επωνύμως, ανωνύμως ή με ψευδώνυμο, πατώντας απλά την λέξη κάτω από την ανάρτηση που γραφει "σχόλια" ή "δημοσίευση σχολίου" (σας προτείνω να διαβάσετε με προσοχή τις οδηγίες που θα βρείτε πάνω από την φόρμα που θα ανοίξει ώστε να γραψετε το σχόλιό σας). Επίσης μπορείτε να στείλετε σε φίλους σας την συγκεκριμένη ανάρτηση που θέλετε απλά πατώντας τον φάκελλο που βλέπετε στο κάτω μέρος της ανάρτησης. Θα ανοίξει μια φόρμα στην οποία μπορείτε να γράψετε το email του φίλου σας, ενώ αν έχετε προφίλ στο Facebook ή στο Twitter μπορείτε με τα εικονίδια που θα βρείτε στο τέλος της ανάρτησης να την μοιραστείτε με τους φίλους σας.

2. Στην δεξιά στήλη του ιστολογίου μας μπορείτε να βρείτε το πλαίσιο στο οποίο βάζοντας το email σας και πατώντας την λέξη Submit θα ενημερώνεστε αυτόματα για τις τελευταίες αναρτήσεις του ιστολογίου μας.

3. Επίσης μπορείτε να χρησιμοποιήσετε τις δυνατότητες του Google Friend Connect (θα βρείτε δεξιά το ανάλογο gadget) να γίνετε φίλος του ιστολογίου μας και να λαμβάνετε με την εγγραφή σας στο αμέσως παρακάτω gadget πατώντας την λέξη "Εγγραφή" ενημερώσεις του ιστολογίου μας.

4. Αν έχετε λογαριασμό στο Twitter σας δινεται η δυνατότητα να μας κάνετε follow και να παρακολουθείτε το ιστολόγιό μας από εκεί. Θα βρείτε το σχετικό εικονίδιο του Twitter κάτω από τα πλαίσια του Google Friend Connect, στην δεξιά στήλη του ιστολογίου μας.

5. Μπορείτε να ενημερωθείτε από την δεξιά στήλη του ιστολογίου μας με τα διάφορα gadgets για τον καιρό, να δείτε ανακοινώσεις, στατιστικά, ειδήσεις και λόγια ή κείμενα που δείχνουν τις αρχές και τα πιστεύω του ιστολογίου μας. Επίσης μπορείτε να κάνετε αναζήτηση βάζοντας μια λέξη στο πλαίσιο της Αναζήτησης (κάτω από τους αναγνώστες μας). Πατώντας την λέξη Αναζήτηση θα εμφανιστούν σχετικές αναρτήσεις μας πάνω από τον χώρο των αναρτήσεων. Παράλληλα μπορείτε να δείτε τις αναρτήσεις του τρέχοντος μήνα αλλά και να επιλέξετε κάποια συγκεκριμένη κατηγορία αναρτήσεων από την σχετική στήλη δεξιά.

6. Μπορείτε ακόμα να αφήσετε το μήνυμά σας στο μικρό τσατάκι του blog μας στην δεξιά στήλη γράφοντας απλά το όνομά σας ή κάποιο ψευδώνυμο στην θέση "όνομα" (name) και το μήνυμά σας στην θέση "Μήνυμα" (Message).

7. Επίσης μπορείτε να μας στείλετε ηλεκτρονικό μήνυμα στην διεύθυνσή μας koukthanos@gmail.com με όποιο περιεχόμενο επιθυμείτε. Αν είναι σε προσωπικό επίπεδο θα λάβετε πολύ σύντομα απάντησή μας.

8. Τέλος μπορείτε να βρείτε στην δεξιά στήλη του ιστολογίου μας τα φιλικά μας ιστολόγια, τα ιστολόγια που παρακολουθούμε αλλά και πολλούς ενδιαφέροντες συνδέσμους.

Να σας υπενθυμίσουμε ότι παρακάτω μπορείτε να βρείτε χρήσιμες οδηγίες για την κατασκευή των αναρτήσεών μας αλλά και στην κάτω μπάρα του ιστολογίου μας ότι έχει σχέση με δημοσιεύσεις και πνευματικά δικαιώματα.

ΣΑΣ ΕΥΧΟΜΑΣΤΕ ΚΑΛΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ

Χρήσιμες οδηγίες για τις αναρτήσεις μας.

1. Στις αναρτήσεις μας μπαίνει ΠΑΝΤΑ η πηγή σε οποιαδήποτε ανάρτηση ή μερος αναρτησης που προέρχεται απο άλλο ιστολόγιο. Αν δεν προέρχεται από κάποιο άλλο ιστολόγιο και προέρχεται από φίλο αναγνώστη ή επώνυμο ή άνωνυμο συγγραφέα, υπάρχει ΠΑΝΤΑ σε εμφανες σημείο το ονομά του ή αναφέρεται ότι προέρχεται από ανώνυμο αναγνώστη μας.

2. Για όλες τις υπόλοιπες αναρτήσεις που δεν έχουν υπογραφή ΙΣΧΥΕΙ η αυτόματη υπογραφή της ανάρτησης. Ετσι όταν δεν βλέπετε καμιά πηγή ή αναφορά σε ανωνυμο ή επώνυμο συντάκτη να θεωρείτε ΩΣ ΑΥΣΤΗΡΟ ΚΑΝΟΝΑ ότι ισχύει η αυτόματη υπογραφή του αναρτήσαντα.

3. Οταν βλέπετε ανάρτηση με πηγή ή και επώνυμο ή ανώνυμο συντάκτη αλλά στη συνέχεια υπάρχει και ΣΧΟΛΙΟ, τότε αυτό είναι ΚΑΙ ΠΑΛΙ του αναρτήσαντα δηλαδή είναι σχόλιο που προέρχεται από το ιστολόγιό μας.

Σημείωση: Αλλες πληροφορίες για δημοσιεύσεις και πνευματικά δικαιώματα μπορείτε να βρείτε στην κάτω μπάρα του ιστολογίου μας.