(Ορθόδοξη Θεώρηση της Ενδυμασίας και της Γύμνιας)
Του ΛΑΜΠΡΟΥ Κ. ΣΚΟΝΤΖΟΥ Θεολόγου – Καθηγητού
Βρισκόμαστε στην καρδιά του καλοκαιριού, μιας από τις ωραιότερες και πλέον ευχάριστες περιόδους του έτους. Δυστυχώς, όμως, η εποχή αυτή συνοδεύεται συχνά από φαινόμενα που μαρτυρούν τη βαθιά ηθική και πνευματική κρίση της σύγχρονης κοινωνίας. Με πρόσχημα τις υψηλές θερμοκρασίες, πολλοί άνθρωποι εμφανίζονται δημόσια με ενδυμασία που αφήνει εκτεθειμένο το σώμα τους σε βαθμό ασύμβατο με τη χριστιανική αντίληψη περί αιδούς και σεμνότητας. Η δημόσια αυτή έκθεση του σώματος, όταν μάλιστα συνοδεύεται από πρόθεση επίδειξης ή πρόκλησης, δεν αποτελεί απλώς προσωπική επιλογή, αλλά μπορεί να γίνει αφορμή σκανδαλισμού των συνανθρώπων και πρόκλησης πνευματικής βλάβης.
Η Αγία Γραφή και η πατερική παράδοση διδάσκουν ότι ο πιστός καλείται να αποφεύγει όχι μόνο την προσωπική αμαρτία, αλλά και κάθε συμπεριφορά που γίνεται αιτία να παρασυρθούν και άλλοι στην αμαρτία. Ο σκανδαλισμός του αδελφού αποτελεί σοβαρό πνευματικό παράπτωμα, διότι αντιστρατεύεται το πνεύμα της αγάπης και της ευθύνης απέναντι στον πλησίον.
Δυστυχώς, στις ημέρες μας η απομάκρυνση από τον Θεό λαμβάνει ολοένα και μεγαλύτερες διαστάσεις. Η αναίδεια προβάλλεται πλέον ως στοιχείο ελευθερίας και προόδου, ενώ η αιδώς, η σωφροσύνη και η σεμνότητα θεωρούνται από πολλούς ξεπερασμένες αντιλήψεις. Έτσι, άνθρωποι που επιδιώκουν να ζουν σύμφωνα με τις χριστιανικές αρχές χαρακτηρίζονται συχνά ως αναχρονιστικοί ή συντηρητικοί.
Στην αλλοίωση αυτή συμβάλλουν σε μεγάλο βαθμό τα σύγχρονα μέσα επικοινωνίας και ψυχαγωγίας. Η τηλεόραση, ο κινηματογράφος, το διαδίκτυο, η διαφήμιση και γενικότερα η βιομηχανία του θεάματος προβάλλουν συστηματικά πρότυπα ζωής που εξιδανικεύουν τη σωματική επίδειξη και υποβαθμίζουν την αξία της σεμνότητας. Πρόσωπα με μεγάλη δημοσιότητα προβάλλονται ως πρότυπα, επηρεάζοντας ιδιαίτερα τους νέους, οι οποίοι συχνά υιοθετούν άκριτα τις συμπεριφορές και τις ενδυματολογικές επιλογές τους.
Η κατάσταση αυτή δεν αποτελεί απλώς κοινωνικό φαινόμενο· έχει βαθύτατες πνευματικές διαστάσεις. Όταν η εξωτερική εμφάνιση ανάγεται σε υπέρτατη αξία και το ανθρώπινο σώμα αντιμετωπίζεται ως αντικείμενο επίδειξης, υποβαθμίζεται η ιερότητα του ανθρώπινου προσώπου, το οποίο, σύμφωνα με τη χριστιανική διδασκαλία, είναι εικόνα Θεού και προορίζεται να γίνει ναός του Αγίου Πνεύματος.
Η αιδώς στην αρχαιοελληνική σκέψη
Η αιδώς υπήρξε διαχρονικά θεμελιώδης αρετή της ανθρώπινης κοινωνίας, ενώ η αναίδεια θεωρήθηκε πάντοτε γνώρισμα ηθικής παρακμής. Δεν είναι μόνο η χριστιανική παράδοση που προβάλλει τη σεμνότητα ως αξία· και η αρχαιοελληνική σοφία αναγνώρισε ότι η αιδώς αποτελεί αναγκαίο θεμέλιο του πολιτισμένου βίου.
Οι μεγάλοι Έλληνες φιλόσοφοι και συγγραφείς αντιμετώπισαν με αυστηρότητα κάθε μορφή αναισχυντίας και ηθικής εκτροπής. Ο Αριστοτέλης παρατηρεί χαρακτηριστικά ότι «το χρώμα της ντροπής είναι το ωραιότερο», αναδεικνύοντας την αιδώ ως γνώρισμα εσωτερικής ευγένειας και ηθικής καλλιέργειας.
Ο Μένανδρος χαρακτηρίζει τη ντροπή «κάστρο της ομορφιάς», επισημαίνοντας ακόμη ότι «η αιδώς στολίζει την ομορφιά, όπως η δρόσος τη φύση», ενώ αλλού τονίζει πως εκείνος που δεν αναγνωρίζει τίποτε ως ιερό ή όσιο έχει φθάσει στο έσχατο σημείο της αναίδειας.
Ο Πλάτων θεωρεί πραγματικά χαμένο εκείνον που έχει αποβάλει κάθε αίσθημα ντροπής, ενώ ο Ευριπίδης χαρακτηρίζει την αναίδεια ως ένα από τα μεγαλύτερα ελαττώματα του ανθρώπου.
Ιδιαίτερα εύγλωττη είναι και η παρατήρηση του Ηροδότου: «ἅμα δὲ κιθῶνι ἐκδυομένῳ συνεκδύεται καὶ τὴν αἰδῶ γυνή» (Ἱστορίαι Α΄ 8), δηλαδή όταν η γυναίκα αποβάλλει τον χιτώνα της, αποβάλλει μαζί και την αιδώ της. Ανεξάρτητα από τις κοινωνικές συνθήκες της εποχής κατά την οποία διατυπώθηκε η φράση αυτή, αποτυπώνει την πεποίθηση των αρχαίων ότι η ενδυμασία συνδέεται άμεσα με την αίσθηση της σεμνότητας.
Παρόμοια είναι και η προτροπή του Ισοκράτη: «Όσα είναι αισχρό να πράττει κανείς, είναι αισχρό και να τα λέγει». Η ηθική εκτροπή αρχίζει από τον λόγο και τις σκέψεις και καταλήγει αναπόφευκτα στις πράξεις. Η ανθρώπινη συμπεριφορά αποτελεί ενιαία πραγματικότητα, στην οποία ο εσωτερικός κόσμος εκδηλώνεται και εξωτερικά.
Η βιβλική θεώρηση της αιδούς
Για τη χριστιανική πίστη, η αιδώς δεν αποτελεί απλώς κοινωνική σύμβαση ούτε προϊόν συγκεκριμένης εποχής. Είναι πνευματική αρετή, άρρηκτα συνδεδεμένη με τη σωφροσύνη, την ταπείνωση και τον σεβασμό προς το ανθρώπινο πρόσωπο.
Αντίθετα, η αναίδεια και η αναισχυντία δεν βλάπτουν μόνο εκείνον που τις εκδηλώνει, αλλά συχνά γίνονται αιτία σκανδαλισμού και πνευματικής βλάβης των άλλων. Γι’ αυτό και η Εκκλησία αντιμετωπίζει το ζήτημα όχι αποκλειστικά ως προσωπική επιλογή, αλλά και ως θέμα ευθύνης απέναντι στον πλησίον.
Η πρώτη αναφορά στη γύμνια ως συνέπεια της πτώσεως βρίσκεται στο τρίτο κεφάλαιο της Γενέσεως. Πριν από την παρακοή, οι πρωτόπλαστοι ζούσαν μέσα στην κοινωνία της θείας χάριτος χωρίς να αισθάνονται ντροπή. Μετά την αμαρτία, όμως, η πνευματική τους κατάσταση μεταβλήθηκε ριζικά. Τότε «διηνοίχθησαν οἱ ὀφθαλμοὶ τῶν δύο, καὶ ἔγνωσαν ὅτι γυμνοὶ ἦσαν, καὶ ἔρραψαν φύλλα συκῆς καὶ ἐποίησαν ἑαυτοῖς περιζώματα» (Γεν.3,7).
Η επίγνωση της γυμνότητάς τους δεν αποτελεί απλή βιολογική διαπίστωση· φανερώνει τη συνείδηση της απώλειας της θείας χάριτος και την εμπειρία της πνευματικής απογυμνώσεως.
Γι’ αυτό και στη συνέχεια ο ίδιος ο Θεός κατασκευάζει για τους πρωτοπλάστους δερμάτινους χιτώνες: «Καὶ ἐποίησε Κύριος ὁ Θεὸς τῷ Ἀδὰμ καὶ τῇ γυναικὶ αὐτοῦ χιτῶνας δερματίνους καὶ ἐνέδυσεν αὐτούς» (Γεν.3,21).
Οι Άγιοι Πατέρες ερμηνεύουν ποικιλοτρόπως το χωρίο αυτό. Πέρα από τον συμβολισμό της φθοράς και της θνητότητας, η ενδυμασία υπενθυμίζει και την ανάγκη της σεμνότητας μετά την πτώση του ανθρώπου. Όπως χαρακτηριστικά ερμηνεύει ο ιερός Χρυσόστομος, ο Θεός έντυσε τον άνθρωπο «πρὸς τὸ μὴ γυμνοὺς εἶναι καὶ ἐνασχημονεῖν» (PG 53,149), δηλαδή ώστε να αποφεύγεται η ασχημοσύνη της γυμνότητας και να διαφυλάσσεται η ευπρέπεια του ανθρώπινου προσώπου.
Η διδασκαλία του Κυρίου και του Αποστόλου Παύλου
Ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός ανέδειξε με ιδιαίτερη έμφαση την καθαρότητα της καρδιάς ως θεμέλιο της πνευματικής ζωής. Η αμαρτία, κατά τη διδασκαλία Του, δεν αρχίζει μόνο από την εξωτερική πράξη, αλλά από τον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου. Γι’ αυτό και στην Επί του Όρους Ομιλία διδάσκει ότι ακόμη και η εμπαθής επιθυμία αποτελεί ήδη πνευματική πτώση: «Πᾶς ὁ βλέπων γυναῖκα πρὸς τὸ ἐπιθυμῆσαι αὐτὴν ἤδη ἐμοίχευσεν αὐτὴν ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ» (Ματθ.5,28).
Στη συνέχεια, με τον γνωστό υπερβολικό λόγο που χρησιμοποιεί για να καταδείξει τη σοβαρότητα του σκανδαλισμού, προτρέπει τον άνθρωπο να απομακρύνει από τη ζωή του κάθε αιτία που τον οδηγεί στην αμαρτία: «Εἰ δὲ ὁ ὀφθαλμός σου ὁ δεξιὸς σκανδαλίζει σε, ἔξελε αὐτόν... καὶ εἰ ἡ δεξιά σου χεὶρ σκανδαλίζει σε, ἔκκοψον αὐτήν...» (Ματθ.5,29-30).
Η διδασκαλία αυτή δεν στρέφεται εναντίον του σώματος, το οποίο αποτελεί δημιούργημα του Θεού, αλλά εναντίον της εμπαθούς χρήσεώς του. Το ανθρώπινο σώμα είναι προορισμένο να γίνει όργανο αγιασμού και όχι μέσο καλλιέργειας των παθών ή πρόκλησης σκανδαλισμού.
Την ίδια θεολογία αναπτύσσει και ο απόστολος Παύλος. Υπενθυμίζει στους πιστούς ότι το σώμα τους είναι «ναὸς τοῦ ἐν ὑμῖν Ἁγίου Πνεύματος» (Α΄ Κορ.6,19) και, επομένως, οφείλουν να το διαφυλάσσουν με σεβασμό και αγιότητα. Δεν ανήκει αποκλειστικά στον άνθρωπο, αλλά αποτελεί δώρο του Θεού και προορίζεται για τη δόξα Του.
Γι’ αυτό και ο Απόστολος τονίζει με αυστηρότητα ότι όσοι επιμένουν αμετανόητα σε βίο αντίθετο προς το θέλημα του Θεού «βασιλείαν Θεοῦ οὐ κληρονομήσουσι» (Α΄ Κορ.6,9-10). Παράλληλα υπογραμμίζει ότι «τὸ δὲ σῶμα οὐ τῇ πορνείᾳ, ἀλλὰ τῷ Κυρίῳ, καὶ ὁ Κύριος τῷ σώματι» (Α΄ Κορ.6,13), ενώ προτρέπει με ιδιαίτερη έμφαση: «Φεύγετε τὴν πορνείαν» (Α΄ Κορ.6,18).
Η προτροπή αυτή δεν αφορά μόνο μία συγκεκριμένη αμαρτία, αλλά ολόκληρη τη στάση του χριστιανού απέναντι στο σώμα και τις αισθήσεις του. Ο πιστός καλείται να ζει όχι «κατὰ σάρκα», αλλά «κατὰ πνεῦμα» (Ρωμ.8,4-13), αφήνοντας το Άγιο Πνεύμα να κατευθύνει τη ζωή και τις επιλογές του.
Στην ίδια προοπτική εντάσσεται και η γνωστή αποστολική προτροπή προς τις χριστιανές γυναίκες: «Γυναῖκας ἐν καταστολῇ κοσμίῳ μετὰ αἰδοῦς καὶ σωφροσύνης κοσμεῖν ἑαυτάς...» (Α΄ Τιμ. 2,9-10). Η αποστολική αυτή διδασκαλία δεν απορρίπτει την επιμέλεια της εξωτερικής εμφάνισης, αλλά υπενθυμίζει ότι η αληθινή ομορφιά αναδεικνύεται πρωτίστως μέσα από την ευσέβεια, τη σεμνότητα και τα αγαθά έργα.
Η μαρτυρία των Αγίων Πατέρων
Η ίδια αντίληψη διατρέχει ολόκληρη την πατερική γραμματεία. Οι Πατέρες της Εκκλησίας θεωρούν ότι η αιδώς αποτελεί έκφραση της εσωτερικής πνευματικής ζωής και ότι η σεμνή ενδυμασία δεν είναι απλώς εξωτερικός τύπος, αλλά καρπός ταπεινού φρονήματος.
Ο Μέγας Βασίλειος ελέγχει όσους αποκαλύπτουν χωρίς αιδώ το σώμα τους, γράφοντας χαρακτηριστικά: «ἀναισχύντως ἀπογυμνοῦσιν, ἃ συγκαλύπτειν εὐσχημονέστερον». Η παρατήρησή του δεν αφορά μόνο την εξωτερική εμφάνιση, αλλά κυρίως τη διάθεση της καρδιάς, η οποία εκδηλώνεται και μέσω της ενδυμασίας.
Ακόμη σαφέστερος είναι ο ιερός Χρυσόστομος, ο οποίος υπενθυμίζει ότι το σώμα του ανθρώπου ανήκει στον Θεό και αποτελεί ναό του Αγίου Πνεύματος. Γι’ αυτό γράφει: «Εἰ γὰρ ἀλλότριόν ἐστι τὸ σῶμα, οὐκ ἔχετε ἐξουσίαν ἀλλότριον σῶμα ὑβρίζειν... οὐδὲ ναὸν μολύνειν τοῦ Πνεύματος» (PG 61,147).
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνει ο Χρυσόστομος και στη γυναικεία φιλαρέσκεια όταν αυτή μετατρέπεται σε ματαιοδοξία. Προτρέπει τις γυναίκες να στρέψουν την επιμέλειά τους προς την εσωτερική καλλιέργεια της ψυχής και όχι αποκλειστικά προς τον εξωτερικό στολισμό: «Παῦσαι τῆς μανίας, γύναι· ἐπὶ τὴν ψυχὴν μετάγαγε τὴν τοιαύτην σπουδήν... ὁ γὰρ κόσμος ὁ ἔξωθεν οὐκ ἀφίησι τὸν ἔνδον γενέσθαι καλόν» (PG 62,542).
Στο ίδιο πνεύμα κινείται και ο Μέγας Αθανάσιος, όταν συμβουλεύει: «Οὐκ ἐκδύσῃ γυμνός· νυκτὸς δὲ καὶ ἡμέρας τὸ ἱμάτιόν σου ἔστω καλύπτον τὴν σάρκα σου» (PG 28,264C).
Τέλος, ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός συνδέει τη σεμνή εμφάνιση με την ευλάβεια και τον φόβο του Θεού, επισημαίνοντας ότι το «πανταχόθεν περιστέλλεσθαι καλῶς» αποτελεί γνώρισμα ανθρώπου που ζει με επίγνωση της παρουσίας του Θεού (PG 95,1005).
Από τη βιβλική και πατερική αυτή παράδοση γίνεται φανερό ότι η Εκκλησία δεν αντιμετωπίζει τη σεμνότητα ως εξωτερικό τύπο ούτε ως κοινωνική σύμβαση. Τη θεωρεί έκφραση της εσωτερικής πνευματικής ζωής, καρπό ταπεινώσεως, σωφροσύνης και σεβασμού προς το ανθρώπινο σώμα, το οποίο είναι δημιούργημα του Θεού και προορίζεται για τον αγιασμό.
Οι σύγχρονες προκλήσεις
Η εποχή μας χαρακτηρίζεται από μια πρωτοφανή προβολή της εξωτερικής εμφάνισης. Η βιομηχανία της μόδας, η διαφήμιση, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και γενικότερα η σύγχρονη καταναλωτική κουλτούρα διαμορφώνουν πρότυπα που συνδέουν την ανθρώπινη αξία με την εικόνα και την προβολή του σώματος. Η ενδυμασία παύει πολλές φορές να υπηρετεί την ευπρέπεια και την καλαισθησία και μετατρέπεται σε μέσο εντυπωσιασμού ή πρόκλησης.
Η Εκκλησία δεν αρνείται την αισθητική ούτε την επιμέλεια της εξωτερικής εμφάνισης. Αντιθέτως, αναγνωρίζει την ομορφιά ως δώρο του Θεού. Εκείνο που αποδοκιμάζει είναι η ματαιοδοξία, η καλλιέργεια της φιλαυτίας και κάθε μορφή συμπεριφοράς που υποβαθμίζει το ανθρώπινο πρόσωπο σε αντικείμενο επίδειξης ή γίνεται αιτία σκανδαλισμού του πλησίον.
Μέσα σε αυτό το κλίμα διαμορφώνονται συχνά και οι σύγχρονες ενδυματολογικές τάσεις, οι οποίες δεν υπηρετούν πάντοτε τη σεμνότητα και τη διάκριση που προβάλλει η χριστιανική παράδοση. Ο πιστός καλείται να αντιμετωπίζει τα ρεύματα της εποχής με πνευματική εγρήγορση, ασκώντας διάκριση και αποφεύγοντας την άκριτη μίμηση κάθε νέας μόδας.
Η ευπρέπεια στον ιερό χώρο
Ιδιαίτερη ευθύνη έχουμε όταν προσερχόμαστε στους ιερούς ναούς. Ο ναός δεν αποτελεί έναν κοινό δημόσιο χώρο, αλλά τον τόπο της λατρείας του Τριαδικού Θεού, όπου τελείται το μυστήριο της σωτηρίας του ανθρώπου. Γι' αυτό η εμφάνισή μας οφείλει να εκφράζει σεβασμό προς την ιερότητα του χώρου και προς το εκκλησιαστικό σώμα.
Δυστυχώς, δεν είναι σπάνιο το φαινόμενο να προσέρχονται πιστοί με ενδυμασία που παραπέμπει περισσότερο σε χώρο αναψυχής παρά σε τόπο λατρείας. Το γεγονός αυτό δεν αφορά αποκλειστικά τις γυναίκες αλλά και τους άνδρες, όταν η ενδυμασία τους χαρακτηρίζεται από υπερβολική προχειρότητα ή έλλειψη ευπρέπειας.
Η Εκκλησία δεν ενδιαφέρεται για την επιβολή ενός εξωτερικού ενδυματολογικού κώδικα ούτε κρίνει τους ανθρώπους από την κοινωνική τους εμφάνιση. Εκείνο που υπενθυμίζει είναι ότι η εξωτερική μας παρουσία καλείται να αντανακλά τον εσωτερικό σεβασμό προς τον Θεό και το ιερό μυστήριο της θείας λατρείας.
Η Υπεραγία Θεοτόκος προβάλλεται διαχρονικά ως το ύψιστο πρότυπο ταπεινώσεως, καθαρότητας και σεμνότητας. Η εκκλησιαστική μας παράδοση την τιμά ως «τιμιωτέραν τῶν Χερουβὶμ καὶ ἐνδοξοτέραν ἀσυγκρίτως τῶν Σεραφείμ», διότι με την απόλυτη υπακοή της στο θέλημα του Θεού έγινε η Μητέρα του σαρκωθέντος Λόγου. Η μνήμη της αποτελεί διαρκή πρόσκληση προς όλους τους πιστούς να καλλιεργούν τη σεμνότητα και την ταπείνωση ως στοιχεία της εν Χριστώ ζωής.
Επίλογος
Σε μια εποχή κατά την οποία η εξωτερική εικόνα προβάλλεται συχνά ως υπέρτατη αξία, η Εκκλησία εξακολουθεί να υπενθυμίζει ότι η αληθινή ομορφιά πηγάζει από την καθαρότητα της καρδιάς, τη σωφροσύνη, την ταπείνωση και την αγάπη προς τον Θεό και τον άνθρωπο.
Η αιδώς δεν αποτελεί κατάλοιπο μιας άλλης εποχής ούτε περιορισμό της ανθρώπινης ελευθερίας. Είναι πνευματική αρετή που διαφυλάσσει την αξιοπρέπεια του ανθρώπινου προσώπου και εκφράζει τον σεβασμό προς το σώμα ως δημιούργημα του Θεού και ναό του Αγίου Πνεύματος.
Γι’ αυτό ο χριστιανός καλείται να ενδύεται με ευπρέπεια, απλότητα και διάκριση, όχι από φόβο της κοινωνικής κριτικής, αλλά από αγάπη προς τον Θεό και τον πλησίον. Η σεμνή ενδυμασία αποτελεί εξωτερική έκφραση μιας εσωτερικής πνευματικής πραγματικότητας και μαρτυρεί την επιθυμία του ανθρώπου να ζει σύμφωνα με το θέλημα του Θεού.
Ας καλλιεργούμε, λοιπόν, πρώτα τη σεμνότητα της ψυχής, διότι από αυτήν πηγάζει και η σεμνότητα της ζωής. Όταν η καρδιά φωτίζεται από τη χάρη του Αγίου Πνεύματος, τότε και η εξωτερική συμπεριφορά γίνεται αυθόρμητα έκφραση της εν Χριστώ ζωής. Έτσι ο άνθρωπος δοξάζει τον Θεό όχι μόνο με τα λόγια του, αλλά και με ολόκληρη την ύπαρξή του.
.jpg)
