Μια αμερικανική άποψη για τον κόσμο του ψυχρού πολέμου του 1950, που
δείχνει την τρομακτική δύναμη της ΕΣΣΔ – Πανεπιστήμιο Cornell – Συλλογή
Πειστικής Χαρτογραφίας PJ Mode.
Τα τέλη της δεκαετίας του 1940 και οι αρχές της δεκαετίας του 1950 ήταν μια χρυσή εποχή για την χαρτογράφηση του Βορού Πόλου στις ΗΠΑ. Μεγάλα περιοδικά όπως το Time, το Life και το Fortune ανέθεσαν σε μια γενιά διάσημων χαρτογράφων – που είχαν ενηλικιωθεί στον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο – να εξηγήσουν τη νέα γεωπολιτική στο ευρύ κοινό που ήταν ιδιαίτερα ευαισθητοποιημένο μετά την καταστροφική παγκόσμια σύρραξη που μόλις είχε βιώσει.
Οι χάρτες τους ήταν μεγάλοι, εντυπωσιακοί και σχεδιασμένοι για να απλώνονται σε τραπέζια κουζίνας και θρανία στις αίθουσες διδασκαλίας. Επίσης, προσέφεραν μια πολύ διαφορετική οπτική από τους συνηθισμένους σημερινούς χάρτες.
Έχω περάσει τα τελευταία τέσσερα χρόνια ανακαλύπτοντας χάρτες από τα τέλη της δεκαετίας του 1940 και τις αρχές της δεκαετίας του 1950 για την τεκμηρίωση ενός βιβλίου, με θέμα μια – σε μεγάλο βαθμό ξεχασμένη – βιβλιοθήκη χαρτών στο πανεπιστήμιό μου, και πάντα με εντυπωσιάζει το πόσο σημαντική είναι η εντύπωση που αφήνουν για τα παγκόσμια ζητήματα της εποχής τους. Κυρίως επειδή προκάλεσαν συζήτηση από τους αναγνώστες τους (σ.Π/Β: προφανώς εννοεί τους φοιτητές στο πανεπιστήμιο), οι οποίοι κλήθηκαν να υποδυθούν τους σχεδιαστές της παγκόσμιας στρατηγικής, συζητώντας τις επόμενες κινήσεις στο παιχνίδι της γεωπολιτικής.
Αυτοί οι χάρτες δεν απεικόνιζαν απλώς τον κόσμο – προκαλούσαν τους ανθρώπους να τον σκεφτούν διαφορετικά. Καθώς ο κόσμος εισέρχεται σε μια νέα περίοδο διεθνών σχέσεων και παγκόσμιων εντάσεων, αξίζει να εξετάσουμε τις διαφορετικές προοπτικές που μπορούν να μας προσφέρουν οι χάρτες.
Με κάθε νέα παρέμβαση στην εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ – όπως η τρέχουσα ενασχόληση του προέδρου των ΗΠΑ με την κατάληψη της Γροιλανδίας – συχνά αναρωτιέμαι αν αυτοί οι χάρτες των παγκόσμιων αντιπάλων θα μπορούσαν να έχουν διεισδύσει στο μυαλό ενός νεαρού Τραμπ. Ο κόσμος πρέπει να φαινόταν ένα απειλητικό μέρος και παρουσιάζεται σε αυτούς τους χάρτες ως μια σειρά από απειλές και ευκαιρίες που πρέπει να εκμεταλλευτούμε, με την «αρκτική αρένα» ως το βασικό πεδίο.
Ο «Διχασμένος Κόσμος» είναι ένας εμβληματικός χάρτης που δείχνει τη γεωπολιτική κατάσταση στο αποκορύφωμα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Δημιουργήθηκε από τον Richard Edes Harrison και δημοσιεύτηκε από το περιοδικό Fortune τον Αύγουστο του 1941. Πανεπιστήμιο Cornell – Συλλογή Πειστικής Χαρτογραφίας PJ Mode
Δημοσιευμένος το 1950, αυτός ο χάρτης εισάγει τους αναγνώστες του περιοδικού Time στην Αζιμουθιακή Ισαπέχουσα Προβολή** (επεξήγηση στο τέλος του κειμένου) – Περιοδικό Time
Η συναίνεση που ενθαρρύνθηκε από τους χάρτες ήταν αυτή των συμμαχιών, κυρίως του ΝΑΤΟ, και η αμερικανική κοινή γνώμη έτεινε να υποστηρίζει αυτό που ο Henry Luce, ο ισχυρός ιδιοκτήτης των περιοδικών Time και Life, ονόμασε «αμερικανικό αιώνα» στον οποίο οι ΗΠΑ θα εγκατέλειπαν τον απομονωτισμό και θα αναλάμβαναν έναν παγκόσμιο ρόλο.
Ό,τι και αν πιστεύει κανείς για αυτή την κοσμοθεωρία, συχνά διατυπωνόταν με όρους συλλογικής ευθύνης και όχι ατομικής κυριαρχίας. Ο Luce υποστήριξε ότι το «έργο» της διαμόρφωσης του μέλλοντος «δεν μπορεί να προέλθει από το όραμα ενός μόνο ανθρώπου».
Όπως μπορούμε τώρα να διαπιστώσουμε με την υπόθεση της Γροιλανδίας, ο Τράμπ ανέγνωσε τη γεωγραφία των απειλών και των ευκαιριών που εμφανίζονται σε αυτούς τους σημαντικούς χάρτες, αλλά κατέληξε σε ένα πολύ διαφορετικό συμπέρασμα: ένα «Πρώτα η Αμερική», που προέκυψε από το όραμα του ίδιου του προέδρου των ΗΠΑ.
Η αυγή της «Αεροπορικής Εποχής»
Οι επιδέξιοι χαρτογράφοι της εποχής παρουσίασαν μια σειρά από χαρτογραφικές προβολές που προσέφεραν διαφορετικές προοπτικές γεωπολιτικών αντιπαραθέσεων. Ο μεγαλύτερος δεξιοτέχνης ανάμεσά τους ήταν ο Richard Edes Harrison, ο οποίος περιγράφεται από την ιστορικό Susan Schultern ως «ο άνθρωπος που ευθύνεται περισσότερο για την ευαισθητοποίηση του κοινού στη γεωγραφία τη δεκαετία του 1940. [Το κοινό] έσκιζε τους χάρτες του από τα περιοδικά και τους άρπαζε από τα ράφια και, καθώς τα έκανε όλα αυτά, προίκισε τον ίδιο τον Harrison με την ιδιότητα μιας μικρής διασημότητας».
Ο Edes Harrison υιοθέτησε πολλές διαφορετικές προβολές στο έργο του – αλλά για τους χάρτες της Αρκτικής, βασίστηκε στην Αζιμουθιακή Ισαπέχουσα Προβολή. Αυτή η μέθοδος δημιουργεί χάρτες που παραμορφώνουν τα σχήματα των χωρών, ωστόσο επιτρέπει την εμφάνιση των σωστών αποστάσεων από το κεντρικό σημείο του χάρτη.
Αυτή η προβολή χρησιμοποιήθηκε ευρέως στις δεκαετίες του 1940 και του 1950 (και μάλιστα υιοθετήθηκε για τη σημαία του ΟΗΕ το 1946) επειδή αποδείχθηκε αποτελεσματική στην επίδειξη του θαύματος της ακμάζουσας «Αεροπορικής Εποχής», καθώς οι εμπορικές πτήσεις ακολουθούσαν μεγάλες κυκλικές διαδρομές πάνω από την Αρκτική.
Ο Χάρτης του Κόσμου της Αεροπορικής Εποχής, 1945 (με κέντρο το Λονδίνο) – Βιβλιοθήκη των Χαμένων Χαρτών
Αυτό ερχόταν σε αντίθεση με τις κυκλικές διαδρομές που έπρεπε να ακολουθούν τα πλοία και χαρτογράφησε επίσης τις χώρες που συνόρευαν και κατείχαν την Αρκτική με πολύ μεγαλύτερη αίσθηση εγγύτητας και απειλής.
Οι πύραυλοι και τα βομβαρδιστικά ήταν εξίσου ικανά να ταξιδεύουν πάνω από την επιφάνεια της Γης όσο και οι τουρίστες – κι αυτό δημιούργησε μια αντιπαράθεση που εκμεταλλεύτηκαν οι χαρτογράφοι. Ο Rand McNally, ένας διάσημος εκδότης χαρτών, για παράδειγμα, δημοσίευσε μια συλλογή χαρτών με τίτλο Χάρτης της Παγκόσμιας Κρίσης της Αεροπορικής Εποχής το 1949.
Αυτοί οι χάρτες παρουσίαζαν «την αυξανόμενη σύνθεση χωρών και λαών πίσω από τους δύο αντίπαλους τρόπους ζωής που ανταγωνίζονταν για την εξουσία στον 20ό αιώνα» – δηλαδή τον καπιταλισμό όπως ενσαρκώθηκε από τις ΗΠΑ, και τους κομμουνισμούς της ΕΣΣΔ και της Κίνας.
Σε όσους τον αγόρασαν επώθηκε: «Κρατήστε αυτόν τον φάκελο χαρτών! Μπορεί να έχει μεγάλη ιστορική σημασία σε μια γενιά από τώρα».
Αυτός ο χάρτης της δεκαετίας του 1950 που δημοσιεύτηκε από τον Rand McNally δημιουργήθηκε ως μέρος μιας διαφημιστικής καμπάνιας για το αρωματικό χώρου Airwick, αλλά είχε επίσης ως στόχο να ενημερώσει το κοινό των ΗΠΑ για την εξάπλωση του κομμουνισμού. Rand McNally
Νέα παγκόσμια τάξη
Η επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στη προεδρία των ΗΠΑ αναβίωσε τη συζήτηση για έναν κόσμο που κινείται πέρα από τις υποθέσεις της μεταπολεμικής τάξης — αποδυναμώνοντας τις συμμαχίες, ενεργώντας μονομερώς, αντιμετωπίζοντας τα εδάφη ως μοχλό πίεσης. Ταυτόχρονα, οι χάρτες παραμένουν μια από τις πιο αξιόπιστες μορφές αποδεικτικών στοιχείων στη δημόσια ζωή.
Μια κοσμοθεωρία σε σχήμα Mercator***, που χρησιμοποιείται ευρέως από τους ψηφιακούς χάρτες, μπορεί να διαστρεβλώσει την πραγματικότητα — παρουσιάζοντας, για παράδειγμα, την Γροιλανδία πολύ μεγαλύτερη από ό,τι είναι.
Οι χαρτογράφοι γνωρίζουν από καιρό τα δυνατά και τα αδύνατα σημεία του Mercator, αλλά η προσέγγιση του Τραμπ στην εξωτερική πολιτική αποτελεί μια περαιτέρω υπενθύμιση της προοπτικής που χάνουμε όταν εξαρτόμαστε από τις τυποποιημένες απόψεις για τη Γη που ενθαρρύνουν οι ψηφιακοί χάρτες (μερικοί έχουν επίσης υποθέσει ότι η υπερβολή του Mercator για την περιοχή της Γροιλανδίας αυξάνει την ελκυστικότητά της στον Τραμπ για τα ακίνητα).
Οι χάρτες είναι ισχυρά πράγματα και σε περιόδους κρίσης ή ταχείας αλλαγής, στρεφόμαστε σε αυτούς για να εξηγήσουμε τα γεγονότα και να εντοπίσουμε τον εαυτό μας μέσα σε αυτά. Αλλά μπορούν εξίσου να αφορούν σε επιχειρήματα όσο και αναπαριστούν γεγονότα — και αυτό ο Τραμπ το γνωρίζει.
Οι χάρτες των δεκαετιών του 1940 και του 1950 αφορούσαν σε μια φρέσκια (αμερικανική) προοπτική για τη δημιουργία μιας νέας παγκόσμιας τάξης. Ενστάλαξαν στη γενιά του Τραμπ μια αίσθηση των γεωπολιτικών αντιπαλοτήτων που τείνουν να εξαφανίζονται από τους γενικούς ψηφιακούς χάρτες που καταναλώνονται ευρύτερα σήμερα.
Σχεδόν 80 χρόνια μετά, αυτή η τάξη μπορεί να είναι πλέον ευάλωτη – αλλά οι χάρτες είναι ακόμα εκεί για να μας υπενθυμίζουν το τι ακριβώς διακυβεύεται.
*Καθηγητής Γεωγραφικών Πληροφοριών και Χαρτογραφίας, στο Πανεπιστημιακό Κολέγιο του Λονδίνου (UCL)
** Η Αζιμουθιακή Ισαπέχουσα Προβολή είναι χαρτογραφική μέθοδος που προβάλλει τη γη σε ένα επίπεδο, διατηρώντας ακριβείς τις αποστάσεις και τις κατευθύνσεις (αζιμούθια) από ένα κεντρικό σημείο αναφοράς προς οποιοδήποτε άλλο σημείο. Είναι ιδανική για αεροναυτιλία, ραδιοεπικοινωνίες και πολικούς χάρτες.
*** Η Προβολή Mercator είναι η μέθοδος χαρτογράφησης που παράγει τους πλέον συνηθισμένους χάρτες στην εποχή μας. Την δημιούργησε ο Φλαμανδός χαρτογράφος Gerardus Mercator το 1569 και το βασικό της πρόβλημα είναι πως όσο απομακρυνόμαστε από τον Ισημερινό προς τους Πόλους, η κλίμακα αυξάνεται υπερβολικά. Αυτό κάνει περιοχές όπως η Γροιλανδία, η Ευρώπη και η Ανταρκτική να φαίνονται πολύ μεγαλύτερες από ό,τι είναι στην πραγματικότητα.
Πηγή: The Conversation (αναδημοσιεύεται υπό την άδεια Creative Commons)
Απόδοση στα Ελληνικά: Πετροβούβαλος/Αβέρωφ
.jpg)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου