22 Φεβρουαρίου 2026

Ο μπακάλης που έγραφε σχολικά βιβλία…

Του Παύλου Παπανότη, συνταξιούχου εκπαιδευτικού
 
Από τα πρώτα βήματά του βασικό μέλημα του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους ήταν η λειτουργία – στο μέτρο του δυνατού – της εκπαίδευσης. Κατά την περίοδο του Καποδίστρια δόθηκε προτεραιότητα στην ίδρυση αλληλοδιδακτικών σχολείων (ελλείψει δασκάλων) καθώς και χειροτεχνείων (=σχολείων επαγγελματικής εκπαίδευσης). 
 
Αργότερα επί Αντιβασιλείας τέθηκαν οι βάσεις για την οργάνωση της δημόσιας εκπαίδευσης. Με διάταγμα του Μαΐου του 1834 ιδρύθηκαν δημοτικά σχολεία σε κάθε δήμο της χώρας. Η φοίτηση σ’ αυτά ορίστηκε τετραετής. Σε κάθε πρωτεύουσα επαρχίας προβλεπόταν η λειτουργία τριετούς «Ελληνικού σχολείου», στο οποίο θα εισάγονταν οι απόφοιτοι της τετάρτης τάξης του δημοτικού σχολείου. Τέλος στις πρωτεύουσες των νομών ιδρύονταν «Γυμνάσια» τετραετούς φοίτησης, στα οποία θα εισέρχονταν, μετά από εξετάσεις, οι απόφοιτοι του «Ελληνικού σχολείου». 
 
Δύο χρόνια αργότερα, όταν πλέον τη διακυβέρνηση της χώρας την είχε αναλάβει ο Όθωνας, εκδηλώθηκε ενδιαφέρον και για τα βιβλία που θα χρησιμοποιούσαν οι μαθητές. Με διάταγμα της 31ης Δεκεμβρίου 1836, που ίσχυσε ως το 1867, προβλεπόταν ότι τα διδακτικά βιβλία, πριν εισαχθούν στα σχολεία, έπρεπε να εγκριθούν από το υπουργείο Παιδείας. 
 
Ακολούθως ψηφίστηκαν οι νόμοι ΣΜΘ΄ (1867) και ΒΡΑ΄(1883) που άλλαζαν τη διαδικασία συγγραφής και έγκρισης των σχολικών βιβλίων. Σύμφωνα με τον τελευταίο νόμο τα βιβλία γράφονταν ύστερα από διαγωνισμό που διεξήγε επιτροπή του υπουργείου Παιδείας. Για κάθε μάθημα εγκρινόταν ένα μόνο βιβλίο και η έγκρισή του θα είχε τετραετή διάρκεια. Και φθάνουμε στο 1895, οπότε ψηφίστηκε ο νόμος ΒΤΓ΄, ο οποίος αποτέλεσε αρνητική «τομή» για τα εκπαιδευτικά πράγματα της χώρας και μετέτρεψε τα διδακτικά βιβλία σε εμπορεύσιμο είδος (εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ, φύλλο της 8ης Οκτωβρίου 1927). 
 
Κάθε χρόνο προκηρυσσόταν διαγωνισμός για τη συγγραφή διδακτικών βιβλίων. Τα περισσότερα απ’ όσα γράφονταν εγκρίνονταν από τις επιτροπές του υπουργείου Παιδείας. Οι δάσκαλοι επέλεγαν κάποια από τα εγκεκριμένα βιβλία και υποδείκνυαν στους μαθητές τους να τα αγοράσουν. Επί δώδεκα χρόνια που ίσχυσε, ο νόμος αυτός αποτέλεσε μάστιγα για την ελληνική κοινωνία: 
 
1. Γέμισε ο τόπος από «πανεπιστήμονες». Οι ίδιοι άνθρωποι συνέγραφαν βιβλία γραμματικής, γεωγραφίας, ιστορίας κ.ά. Όπως ήταν φυσικό, αυτά έβριθαν από λάθη, ενώ θριάμβευε η λογοκλοπή. 
 
2. Οι συγγραφείς και οι εκδότες, για να μεγιστοποιήσουν τα κέρδη τους, χρησιμοποιούσαν χαρτί κακής ποιότητας. Ακόμη η βιβλιοδεσία ήταν υποτυπώδης, γεγονός που συντελούσε στη διάλυση του βιβλίου. Έτσι οι γονείς των μαθητών αναγκάζονταν κατά τη διάρκεια της σχολικής χρονιάς να αγοράζουν δυο και τρία αντίτυπα του ίδιου βιβλίου. Ο βουλευτής Κυθήρων και πρώην υπουργός Παιδείας Σπ. Στάης μιλώντας στη Βουλή την 22α Φεβρουαρίου 1907 κατά την αναθεώρηση του νόμου του 1895 για τα διδακτικά βιβλία είπε ότι δαπανούνταν 2 ½ εκατομμύρια δραχμές ετησίως για τα βιβλία των μαθητών της δημοτικής και μέσης εκπαίδευσης, ενώ η πραγματική τους αξία δεν υπερέβαινε τις 400 – 500 χιλιάδες δραχμές (εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ, φύλλο της 23ης Φεβρουαρίου 1907). 
 
3. Οι συγγραφείς πίεζαν τους σχολικούς επιθεωρητές και τους διευθυντές των σχολείων να επιβάλουν στους δασκάλους την επιλογή των βιβλίων τους, μετατρέποντας έτσι το διδακτικό βιβλίο σε εμπορεύσιμο είδος. 
 
Όπως ήταν φυσικό, μέσα σ’ αυτές τις συνθήκες «έδρασε» η επινοητικότητα του Έλληνα. Ορισμένοι ανώτεροι υπάλληλοι του υπουργείου Παιδείας, που λόγω της θέσης τους δεν είχαν δικαίωμα να συγγράφουν σχολικά βιβλία, τα έγραφαν με πλαστά ονόματα συγγενικών και φιλικών τους προσώπων. Είναι χαρακτηριστική σχετική καταγγελία που έγινε στο υπουργείο την 21η Ιανουαρίου 1903. Ο τότε επιθεωρητής των δημοτικών σχολείων Τρικάλων (δεν έχει σημασία το ονοματεπώνυμό του) έστελνε εγκυκλίους στους δημοδιδασκάλους και τους γραμματοδιδασκάλους της περιφέρειάς του και τους επέβαλε να υποδείξουν στους μαθητές τους την αγορά βιβλίων συγκεκριμένων συγγραφέων. Έγραφε λοιπόν σε μια εγκύκλιό του: 
«Συνιστώμεν υμίν ως ευμέθοδα διδακτικά βιβλία του Χ. Παπαμάρκου και Θ. Αποστολοπούλου. Επιθυμούμεν όμως πολύ, ίνα εισαχθώσιν εις τα σχολεία Σας η γραμματική Π. Πετρούλια και η γεωγραφία Π. Πετρούλια, άπερ ελπίζομεν ότι θα εύρωμεν εισηγμένα εν τω σχολείω σας κατά την προσεχή επιθεώρησιν». 
Εν Τρικάλοις τη 12 Αυγούστου 1902 
Ο Νομαρχιακός Επιθεωρητής 
 
Από έρευνα που έκαναν οι δάσκαλοι, οι οποίοι έκαναν την καταγγελία, προέκυψε ότι ο αναφερόμενος στην εγκύκλιο του Επιθεωρητή ως συγγραφέας διδακτικών βιβλίων Π. Πετρούλιας ήταν παντοπώλης σ’ ένα χωριό των Θηβών. Επομένως δεν ήταν δυνατόν να γράψει βιβλία γραμματικής και γεωγραφίας. Συμπέραναν λοιπόν ότι τα είχε γράψει ο αδερφός του, ανώτερος υπάλληλος του υπουργείου Παιδείας, «όστις κατά τον νόμον δεν ηδύνατο να είναι υπάλληλος, άμα δε και συγγραφεύς διδακτικών βιβλίων» (εφημερίδα ΣΚΡΙΠ, φύλλο της 22ας Ιανουαρίου 1903). 
 
Το ασυμβίβαστο αυτό το ξεπέρασε βάζοντας στην προμετωπίδα των βιβλίων του το όνομα του αγράμματου αδερφού του. Όπως όμως φαίνεται από άλλο δημοσίευμα του ΣΚΡΙΠ (φύλλο της 4ης Οκτωβρίου 1905) ο τμηματάρχης του υπουργείου Παιδείας δεν απομακρύνθηκε από τη θέση του. 
 
Η κατάσταση αυτή της βιβλιοκαπηλίας διήρκεσε ως το 1907, οπότε ψηφίστηκε ο νόμος ΓΣΑ΄. Αυτός καθόριζε ότι η συγγραφή διδακτικών βιβλίων θα γινόταν με διαγωνισμό. Στην επιτροπή κρίσης των υποβαλλόμενων σχολικών εγχειριδίων θα συμμετείχαν ειδικοί παιδαγωγοί και πνευματικοί άνθρωποι (καθηγητής Πανεπιστημίου, φιλόλογος, λόγιος και ένας εκπαιδευτικός). Για κάθε μάθημα και για κάθε τάξη θα εγκρινόταν ένα μόνο βιβλίο, η έγκριση του οποίου διαρκούσε για μια τετραετία. 
 
Αν διαβάσει κανείς τα όσα διημείφθησαν στη Βουλή το Φεβρουάριο του 1907 και κυρίως το λόγο που εκφώνησε τη 19η Φεβρουαρίου ο τότε βουλευτής Βόλου Νικόλαος Γάτσος (εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ, φύλλο της 6ης Μαρτίου 1907), μένει έκθαμβος από τις καινοτόμες προτάσεις που έγιναν για την αναβάθμιση γενικά της ποιότητας της παρεχόμενης στοιχειώδους εκπαίδευσης και ειδικότερα των διδακτικών βιβλίων. 
 



Share
Posted by ΘΑΝΟΣ ΚΟΥΚ at 5:00 μ.μ.
Κατηγορία Θέματος , ,

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Εγγραφή σε: Σχόλια ανάρτησης (Atom)

Λίγες οδηγίες πριν επισκεφθείτε το ιστολόγιό μας (Για νέους επισκέπτες)

1. Στην στήλη αριστερά βλέπετε τις αναρτήσεις του ιστολογίου μας τις οποίες μπορείτε ελεύθερα να σχολιάσετε επωνύμως, ανωνύμως ή με ψευδώνυμο, πατώντας απλά την λέξη κάτω από την ανάρτηση που γραφει "σχόλια" ή "δημοσίευση σχολίου" (σας προτείνω να διαβάσετε με προσοχή τις οδηγίες που θα βρείτε πάνω από την φόρμα που θα ανοίξει ώστε να γραψετε το σχόλιό σας). Επίσης μπορείτε να στείλετε σε φίλους σας την συγκεκριμένη ανάρτηση που θέλετε απλά πατώντας τον φάκελλο που βλέπετε στο κάτω μέρος της ανάρτησης. Θα ανοίξει μια φόρμα στην οποία μπορείτε να γράψετε το email του φίλου σας, ενώ αν έχετε προφίλ στο Facebook ή στο Twitter μπορείτε με τα εικονίδια που θα βρείτε στο τέλος της ανάρτησης να την μοιραστείτε με τους φίλους σας.

2. Στην δεξιά στήλη του ιστολογίου μας μπορείτε να βρείτε το πλαίσιο στο οποίο βάζοντας το email σας και πατώντας την λέξη Submit θα ενημερώνεστε αυτόματα για τις τελευταίες αναρτήσεις του ιστολογίου μας.

3. Αν έχετε λογαριασμό στο Twitter σας δινεται η δυνατότητα να μας κάνετε follow και να παρακολουθείτε το ιστολόγιό μας από εκεί. Θα βρείτε το σχετικό εικονίδιο του Twitter κάτω από τα πλαίσια του Google Friend Connect, στην δεξιά στήλη του ιστολογίου μας.

4. Μπορείτε να ενημερωθείτε από την δεξιά στήλη του ιστολογίου μας με τα διάφορα gadgets για τον καιρό, να δείτε ανακοινώσεις, στατιστικά, ειδήσεις και λόγια ή κείμενα που δείχνουν τις αρχές και τα πιστεύω του ιστολογίου μας. Επίσης μπορείτε να κάνετε αναζήτηση βάζοντας μια λέξη στο πλαίσιο της Αναζήτησης (κάτω από τους αναγνώστες μας). Πατώντας την λέξη Αναζήτηση θα εμφανιστούν σχετικές αναρτήσεις μας πάνω από τον χώρο των αναρτήσεων. Παράλληλα μπορείτε να δείτε τις αναρτήσεις του τρέχοντος μήνα αλλά και να επιλέξετε κάποια συγκεκριμένη κατηγορία αναρτήσεων από την σχετική στήλη δεξιά.

5. Μπορείτε ακόμα να αφήσετε το μήνυμά σας στο μικρό τσατάκι του blog μας στην δεξιά στήλη γράφοντας απλά το όνομά σας ή κάποιο ψευδώνυμο στην θέση "όνομα" (name) και το μήνυμά σας στην θέση "Μήνυμα" (Message).

6. Επίσης μπορείτε να μας στείλετε ηλεκτρονικό μήνυμα στην διεύθυνσή μας koukthanos@gmail.com με όποιο περιεχόμενο επιθυμείτε. Αν είναι σε προσωπικό επίπεδο θα λάβετε πολύ σύντομα απάντησή μας.

7. Τέλος μπορείτε να βρείτε στην δεξιά στήλη του ιστολογίου μας τα φιλικά μας ιστολόγια, τα ιστολόγια που παρακολουθούμε αλλά και πολλούς ενδιαφέροντες συνδέσμους.

Να σας υπενθυμίσουμε ότι παρακάτω μπορείτε να βρείτε χρήσιμες οδηγίες για την κατασκευή των αναρτήσεών μας αλλά και στην κάτω μπάρα του ιστολογίου μας ότι έχει σχέση με δημοσιεύσεις και πνευματικά δικαιώματα.

ΣΑΣ ΕΥΧΟΜΑΣΤΕ ΚΑΛΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ

Χρήσιμες οδηγίες για τις αναρτήσεις μας.

1. Στις αναρτήσεις μας μπαίνει ΠΑΝΤΑ η πηγή σε οποιαδήποτε ανάρτηση ή μερος αναρτησης που προέρχεται απο άλλο ιστολόγιο. Αν δεν προέρχεται από κάποιο άλλο ιστολόγιο και προέρχεται από φίλο αναγνώστη ή επώνυμο ή άνωνυμο συγγραφέα, υπάρχει ΠΑΝΤΑ σε εμφανες σημείο το ονομά του ή αναφέρεται ότι προέρχεται από ανώνυμο αναγνώστη μας.

2. Για όλες τις υπόλοιπες αναρτήσεις που δεν έχουν υπογραφή ΙΣΧΥΕΙ η αυτόματη υπογραφή της ανάρτησης. Ετσι όταν δεν βλέπετε καμιά πηγή ή αναφορά σε ανωνυμο ή επώνυμο συντάκτη να θεωρείτε ΩΣ ΑΥΣΤΗΡΟ ΚΑΝΟΝΑ ότι ισχύει η αυτόματη υπογραφή του αναρτήσαντα.

3. Οταν βλέπετε ανάρτηση με πηγή ή και επώνυμο ή ανώνυμο συντάκτη αλλά στη συνέχεια υπάρχει και ΣΧΟΛΙΟ, τότε αυτό είναι ΚΑΙ ΠΑΛΙ του αναρτήσαντα δηλαδή είναι σχόλιο που προέρχεται από το ιστολόγιό μας.

Σημείωση: Να σημειώσουμε ότι εκτός των αναρτήσεων που υπογράφει ο διαχειριστής μας, όλες οι άλλες απόψεις που αναφέρονται σε αυτές ανήκουν αποκλειστικά στους συντάκτες των άρθρων. Τέλος άλλες πληροφορίες για δημοσιεύσεις και πνευματικά δικαιώματα μπορείτε να βρείτε στην κάτω μπάρα του ιστολογίου μας.