Η συνάντηση των Κυριάκου Μητσοτάκη και Ταγίπ Ερντογάν, τουλάχιστον σε επικοινωνιακό επίπεδο, εξελίχθηκε καλά. Οι δύο ηγέτες εξέπεμψαν μήνυμα καλής συνεργασίας, αλλά και προοπτικής στην επίλυση των διμερών προβλημάτων. Ο Έλληνας πρωθυπουργός ανέφερε ότι η μόνη διαφορά που μπορεί να αχθεί ενώπιον διεθνούς δικαιοδοτικού οργάνου (επί τη βάσει του διεθνούς δικαίου, όπως επεσήμανε) είναι η οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών, υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ. Αναφέρθηκε εμφατικά στην ανάγκη να αρθεί το casus belli.
Οι δύο ηγέτες συμφώνησαν ότι η διατήρηση των ανοικτών διαύλων επικοινωνίας και η βελτίωση του κλίματος στις διμερείς σχέσεις είναι προς όφελος των δύο χωρών και της σταθερότητας στην ευρύτερη περιοχή – συζήτησαν Ουκρανικό και Γάζα. Σύμφωνα με πληροφορίες από κυβερνητικές πηγές, κατά την συνάντηση «υπήρξε ειλικρινής συζήτηση» για τα ελληνοτουρκικά και «τέθηκαν όλα τα ζητήματα που έχουν προκαλέσει διαφωνίες ανάμεσα στις δύο χώρες».
«Εμείς υποστηρίζουμε ότι τα ζητήματα δεν είναι άλυτα στη βάση του διεθνούς δικαίου. Με ικανοποίηση διαπίστωσα ότι συμφωνούμε με τον φίλο μου Κυριάκο σε αυτό το θέμα» σημείωσε χαρακτηριστικά ο Ερντογάν, εκφράζοντας την αισιοδοξία του «ότι από το 2023 και μετά θα σημειωθεί πρόοδος και στην επίλυση των αλληλένδετων προβλημάτων στο Αιγαίο».
Από την πλευρά του ο Έλληνας πρωθυπουργός τόνισε ότι Αθήνα και Άγκυρα πρέπει να συνομιλούν με ειλικρίνεια και πως «δεν μπορούμε να αλλάξουμε τη γεωγραφία μπορούμε όμως να την κάνουμε σύμμαχο». Υπενθύμισε δε στον Ερντογάν, σχολιάζοντας σχετική αναφορά του για “τουρκική μειονότητα στην Θράκη”, ότι «η Συνθήκη της Λωζάνης προβλέπει ρητά ότι η μειονότητα στη Θράκη είναι θρησκευτική, αποκλείοντας κάθε άλλη παρερμηνεία». Να σημειωθεί ότι δεν προέβη σε δημόσια δήλωση για την ηλεκτρική σύνδεση Κρήτης-Κύπρου (και μετέπειτα Ισραήλ) project για το οποίο αντιδρά και επί του πεδίου η Τουρκία.
Μετά το τέλος των κοινών δηλώσεων, υπήρξε και η κοινή δήλωση, στην οποία Ελλάδα και Τουρκία αναφέρουν πως στόχος είναι η αύξηση του διμερούς εμπορικού όγκου στα 10 δισ. δολάρια, έως το τέλος της δεκαετίας και υπογράφηκαν συμφωνίες θετικής ατζέντας. Βεβαίως, με δεδομένη την τουρκική αναθεωρητική ατζέντα, τις προκλήσεις επί του πεδίου (βλ. Κάσος, δηλώσεις για αποστρατιωτικοποίηση νησιών) τις συνεχείς αναφορές για «τουρκική μειονότητα στην Δυτική Θράκη», η «προοπτική επίλυσης των διμερών προβλημάτων», που ανέφεραν οι δύο ηγέτες χρειάζεται πολλά βήματα παραπάνω από ένα καλό επικοινωνιακό κλίμα, όπως δείχνει και η πρόσφατη ιστορία.
Ελληνοτουρκικά: Η ιστορία των διερευνητικών επαφών
Ο Ανδρέας Παπανδρέου συνήθιζε να λέει ότι κάθε συνομιλία με την Τουρκία πρέπει να αντιμετωπίζεται ως εν δυνάμει διαπραγμάτευση, στην οποία η Ελλάδα οφείλει να προσέχει, ώστε να μην οδηγηθεί σε εκχώρηση κυριαρχικών δικαιωμάτων. Ο γιος του, Γιώργος, ως υπουργός Εξωτερικών, είχε εγκαινίασε το 2002 τις γνωστές μας πλέον τις διερευνητικές επαφές. Μία διαδικασία διαλόγου που υπόκειντο σε πολύ συγκεκριμένους κανόνες.
Η βασική εξ αυτών είναι ότι αν και θα έμπαιναν στο τραπέζι διάφορα ζητήματα, τίποτα δεν θα θεωρείτο δεδομένο, αν δεν υπήρχε οριστική και συνολική συμφωνία στα ελληνοτουρκικά. Εξ’ ου και ο όρος “διερευνητικές επαφές” (exploratory talks). Επίσημα ο στόχος ήταν, η κάθε πλευρά να διερευνήσει τις προθέσεις της άλλης.
Αποφασίστηκε εξαρχής οι συνομιλίες να παραμείνουν μυστικές. Η Ελλάδα τήρησε την συμφωνία και τα πρακτικά όλων των γύρων παρέμειναν απόρρητα. Ενημερώνονταν μονάχα ο υπουργός Εξωτερικών και ο πρωθυπουργός. Αρχικά, και οι Τούρκοι προστάτευσαν το περιεχόμενο. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα είναι ότι, το 2004 Τούρκοι διπλωμάτες αρνήθηκαν να ενημερώσουν τις ΗΠΑ για το ακριβές περιεχόμενο των συνομιλιών.
Όσον αφορά τον ρυθμό των διερευνητικών, κάθε κυβέρνηση ακολουθούσε τον δικό της. Επί κυβέρνησης Σημίτη με υπουργό Εξωτερικών τον Γιώργο Παπανδρέου, πραγματοποιήθηκαν οι περισσότερες συναντήσεις. Επί κυβέρνησης Καραμανλή οι λιγότερες. Για την ακρίβεια, κατά τη διάρκεια της θητείας του Σημίτη έλαβαν χώρα 23 συναντήσεις σε 24 μήνες. Αντιθέτως, επί της θητείας Καραμανλή έγιναν 18 συναντήσεις σε 66 μήνες.
Όταν σχημάτισε κυβέρνηση ο Γιώργος Παπανδρέου το 2009 πραγματοποιήθηκαν 10 γύροι σε 26 μήνες, παρά το γεγονός ότι εκείνη την περίοδο, η Ελλάδα είχε άλλες προτεραιότητες από τα ελληνοτουρκικά, αφού βυθιζόταν στην οικονομική κρίση και στα μνημόνια. Μεσολάβησε ένα κενό 16 μηνών μέχρι να πραγματοποιηθεί ο 53ος γύρος επί πρωθυπουργίας Αντώνη Σαμαρά. Μετά από αυτό, οι αντιπροσωπείες συναντιόντουσαν κάθε έξι μήνες. Αυτός ο ρυθμός συνεχίστηκε και στην περίοδο της διακυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ.
Υπό την σκιά του Ελσίνκι
Η πρώτη περίοδος των διερευνητικών επαφών πραγματοποιήθηκε υπό την σκιά της στρατηγικής του Ελσίνκι, που υιοθέτησε και η ΕΕ στη Σύνοδο Κορυφής τον Δεκέμβριο 1999. Υπενθυμίζουμε ότι εκείνη η απόφαση προέβλεπε ελληνοτουρκικές διαπραγματεύσεις για ένα ορισμένο χρονικό διάστημα και εάν αυτές δεν κατέληγαν σε συμφωνία, οι διαφορές θα παραπέμπονταν στη Χάγη. Το όπλο της ΕΕ ήταν η επιδίωξη της Τουρκίας να εισέλθει σε ενταξιακή πορεία.
Στην πρώτη φάση των διερευνητικών είναι χρήσιμο να αναφέρουμε ότι η τουρκική πλευρά δεν είχε ακόμα θέσει ευθέως ζήτημα “γκρίζων ζωνών”, αν και μιλούσε για “παρεμπίπτοντα ζητήματα”. Ούτε είχε θέσει ζήτημα αποστρατικοποίησης των νησιών, αν και είχε ξεκαθαρίσει ότι η ατζέντα θα ήταν ανοικτή, άρα μπορούσε να τα θέσει όποτε το έκρινε σκόπιμο. Εκείνη την περίοδο στο κέντρο των διερευνητικών, ήταν το εύρος των ελληνικών χωρικών υδάτων και ο τρόπος οριοθέτησης της υφαλοκρηπίδας.
Ο πρώτος γύρος πραγματοποιήθηκε τον Φεβρουάριο του 2002. Η ελληνική αντιπροσωπεία είχε επικεφαλής τον πρέσβη Αναστάσιο Σκοπελίτη, ενώ επικεφαλής της τουρκικής ήταν ο πρέσβης Ουγούρ Ζιγιάλ, μόνιμος υφυπουργός Εξωτερικών, με νομικό σύμβουλο τον Ντενίζ Μπολούκμπασι. Στα τέλη του 2003, είχε φανεί ότι οι δύο πλευρές είχαν συγκλίνει. Μετά από 18 γύρους, συζητούνταν διάφορα σενάρια μερικής επέκτασης των χωρικών υδάτων μεταξύ οκτώ και 10 ναυτικών μιλίων για το Αιγαίο, ενώ οι ηπειρωτικές ακτές θα είχαν 12 ναυτικά μίλια. Αναλόγως θα προσαρμοζόταν ο εθνικός εναέριος χώρος.
Ο Τούρκος διπλωμάτης Μπουλούκμπασι, που συμμετείχε στις διερευνητικές επαφές από το 2002 μέχρι το 2007, ισχυρίστηκε στο βιβλίο του ότι η κυβέρνηση Σημίτη, την περίοδο 2002-2003, είχε δεχτεί να μπει στο τραπέζι η τουρκική αξίωση να δεσμευτεί η Ελλάδα ότι, σε ορισμένες περιοχές του Αιγαίου δεν θα ασκήσει το δικαίωμά της για επέκταση των χωρικών της υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια.
Σύσκεψη για Χάγη
Αποδοχή του συγκεκριμένου πλαισίου διευθέτησης αποφασίστηκε σε μυστική σύσκεψη που έγινε στο Μέγαρο Μαξίμου για τα ελληνοτουρκικά, τον Δεκέμβριο του 2003. Συμμετείχαν ο Κώστας Σημίτης, ο Γιώργος Παπανδρέου, ο γενικός γραμματέας του υπουργείου Εξωτερικών Χάρης Παμπούκης, ο διευθυντής του πρωθυπουργικού γραφείου Νίκος Θέμελης, ο υφυπουργός Εξωτερικών Χρήστος Ροζάκης και οι πρέσβεις Σωτηρόπουλος και Σκοπελίτης.
Στη σύσκεψη εκείνη έγινε αποτίμηση της πορείας των διερευνητικών επαφών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Εκτιμήθηκε ότι υπήρχε σοβαρή και ουσιαστική προσέγγιση μεταξύ των δύο πλευρών, για την υπογραφή συνυποσχετικού για προσφυγή στη Χάγη σχετικά με την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας.
Έτσι αποφασίστηκε ότι η Ελλάδα μπορεί να συζητήσει με το τουρκικό αίτημα για επιλεκτική επέκταση των χωρικών της υδάτων στο Αιγαίο, αλλού έξι μίλια, αλλού οκτώ, αλλού 10 και αλλού 12 μίλια. Στην Αθήνα είχαν υιοθετήσει την ερμηνεία, ότι η επέκταση των χωρικών υδάτων, έπρεπε να προηγηθεί της οριοθέτησης για να μη ακυρωθεί το δικαίωμα.
Υπάρχουν διάφορες ερμηνείες για τον λόγο που τελικά η υπόθεση δεν προχώρησε. Κάποιοι ισχυρίζονται ότι η κυβέρνηση Σημίτη δεν θέλησε να πάρει το κόστος να φέρει νομοσχέδιο στη Βουλή για διαφοροποιημένη επέκταση των χωρικών υδάτων. Κάποιοι άλλοι, όμως, υποστηρίζουν ότι τότε ήταν που η τουρκική πλευρά ζήτησε να παραπεμφθούν στη Χάγη και τα “παρεμπίπτοντα ζητήματα”, δηλαδή οι “γκρίζες ζώνες”.
Αλλαγή πλεύσης στα ελληνοτουρκικά
Η εκλογική νίκη του Κώστα Καραμανλή επέφερε σημαντικές αλλαγές και στις διερευνητικές επαφές για τα ελληνοτουρκικά. Ο υπουργός Εξωτερικών Πέτρος Μολυβιάτης διαφωνούσε με τη συμφωνία Ελσίνκι, επειδή μιλούσε για “συνοριακές διαφορές“ Ελλάδας-Τουρκίας. Εκτιμούσαν, επίσης, ότι οι απαιτήσεις της Άγκυρας δεν θα απονευρώνονταν, όπως πίστευε ο Σημίτης. Έτσι, η διαδικασία με στόχο την παραπομπή στο Διεθνές Δικαστήριο ουσιαστικά πάγωσε.
Η καραμανλική εξωτερική πολιτική ώθησε τις διερευνητικές επαφές στο να μεταλλαγούν σε ένα δίαυλο επικοινωνίας, που περιοριζόταν στο να διατηρεί χαμηλά τη “θερμοκρασία” στα ελληνοτουρκικά. Αυτό βόλευε εκείνη την περίοδο και τον Ερντογάν, αφού προτεραιότητά του ήταν να αντιμετωπίσει την ωμή υπονόμευση που δεχόταν από το κεμαλικό κατεστημένο και βαθύ κράτος.
Όταν η Ντόρα Μπακογιάννη αντικατέστησε τον Μολυβιάτη ως επικεφαλής της ελληνικής διπλωματίας, οι διερευνητικές επανήλθαν στο πλαίσιο που ήταν επί κυβέρνησης Σημίτη. Τα πράγματα δεν άργησαν, όμως, να ατονήσουν. Μετά τον 42ο κύκλο τον Ιούλιο 2009, ο 43ος έγινε τον Μάιο του 2010 και μετά με μια επιτάχυνση έγιναν άλλοι πέντε γύροι μέχρι το τέλος της χρονιάς.
Το 2010 της ελληνικής αντιπροσωπείας είχε ηγηθεί ο πρέσβης Παύλος Αποστολίδης, ο οποίος θα ηγηθεί της ελληνικής αντιπροσωπείας και στον επικείμενο γύρο. Τα ηνία της χώρας είχε από το 2009 αναλάβει ο Γιώργος Παπανδρέου. Τότε είχε προταθεί η επέκταση των χωρικών υδάτων στα 12 μίλια για την ηπειρωτική χώρα και η παραμονή στα έξι μίλια στα νησιά, σε συνδυασμό με την παραπομπή της οριοθέτησης της υφαλοκρηπίδας στη Χάγη. Είναι κοινό μυστικό ότι στο αρχείο του υπουργείου Εξωτερικών βρέθηκαν και σχετικοί χάρτες.
Η προσφυγή στην Χάγη
Από τη δεκαετία του 1970, η Ελλάδα προτείνει η διαφορά με την Τουρκία για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας-ΑΟΖ να παραπεμφθεί στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης. Η Ελλάδα έχει αναγνωρίσει τη δικαιοδοσία του, ενώ η Τουρκία όχι. Γι’ αυτό για την παραπομπή απαιτείται η συνυπογραφή συνυποσχετικού. Η Άγκυρα θεωρητικά δεν αρνείται την παραπομπή ως μέθοδο επίλυσης.
Όμως, ζητάει πρώτα να υπάρξει διμερής διαπραγμάτευση και κυρίως ζητάει το συνυποσχετικό να υπαγορεύει στο Διεθνές Δικαστήριο να οριοθετήσει με βάση τις τουρκικές θέσεις. Συγκεκριμένα η “αρχή της ευθυδικίας” επιτρέπει σε δύο γειτνιάζοντα παράκτια κράτη να οριοθετήσουν την υφαλοκρηπίδα-ΑΟΖ τους κατά τρόπο που αμφότερα θεωρούν πιο δίκαιο από την “αρχή της μέσης γραμμής”, λόγω ειδικών συνθηκών που επικρατούν στη συγκεκριμένη θαλάσσια περιοχή.
Η Άγκυρα έχει “πιαστεί” από αυτή τη δυνατότητα για να αμφισβητήσει τα ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα, ισχυριζόμενη ότι τα νησιά δεν έχουν υφαλοκρηπίδα. Δεν ισχυρίζεται ότι τα μικρά νησιά, λόγω μεγέθους, πρέπει να έχουν λιγότερη επήρεια, δηλαδή λιγότερη υφαλοκρηπίδα-ΑΟΖ. Ισχυρίζεται ότι δεν πρέπει να έχουν καθόλου, ακόμα και η Κρήτη! Σ’ αυτόν τον εκτός διεθνούς δικαίου ισχυρισμό στηρίχτηκε το μνημόνιο Άγκυρας-Τρίπολης, εξ ου και χαρακτηρίζεται παράνομο (για το οποίο επίσης δεν έγινε αναφορά στην συνάντηση των δύο ηγετών).
Τέλος, να σημειωθεί ότι η Ελλάδα έχει εθνικό εναέριο χώρο πλάτους 10 μιλιών, τον οποίο επίσης αμφισβητεί η Τουρκία και τον παραβιάζει συστηματικά. Είναι αληθές ότι κατά κανόνα το εύρος των χωρικών υδάτων ταυτίζεται με το εύρος του εθνικού εναερίου χώρου, αλλά η ελληνική ιδιαιτερότητα ισχύει από το 1931 και μόνο το 1974 η Τουρκία θυμήθηκε να το αμφισβητήσει.
Άλλα ζητήματα που έχουν κατά καιρούς εγερθεί και που συνδέονται με τις παραπάνω αναλυθείσες έννοιες είναι το F.I.R. (ο χώρος ευθύνης για τη ρύθμιση της εναέριας κυκλοφορίας των πολιτικών αεροπλάνων), καθώς και ο θαλάσσιος χώρος ευθύνης για έρευνα και διάσωση. Για αμφότερα, τα κατοχυρωμένα ελληνικά διοικητικά δικαιώματα έχουν αμφισβητηθεί από την Τουρκία. Τα τελευταία χρόνια, λόγω και των ενδείξεων για ύπαρξη κοιτασμάτων φυσικού αερίου, αλλά και για γεωπολιτικούς λόγους, η Άγκυρα έχει επεκτείνει τις διεκδικήσεις της και στον θαλάσσιο χώρο της Ανατολικής Μεσογείου. Για την ακρίβεια, εκεί έχει στρέψει και εκεί την προσοχή της…
Διερευνητικές και ΑΟΖ
Η οικονομική κρίση και τα μνημόνια δεν άφησαν περιθώρια για να προχωρήσει η σχετική διαδικασία. Όταν τον Ιούνιο 2013 ανέλαβε καθήκοντα αντιπροέδρου και υπουργού Εξωτερικών ο Βαγγέλης Βενιζέλος, έδωσε γραπτές οδηγίες να στραφούν οι διερευνητικές επαφές από τα χωρικά ύδατα στην οριοθέτηση των θαλασσίων ζωνών. Οι οδηγίες του προς τον πρέσβη Αποστολίδη ήταν, να ζητήσει η Ελλάδα, οι επαφές να έχουν ως αντικείμενο την οριοθέτηση όχι μόνο της υφαλοκρηπίδας, αλλά και της ΑΟΖ, όχι μόνο στο Αιγαίο, αλλά και στην Ανατολική Μεσόγειο.
Τέθηκε συνεπώς για πρώτη φορά ζήτημα ΑΟΖ και Ανατολικής Μεσογείου. Δόθηκε επίσης εντολή να συζητηθεί ο κανόνας του Διεθνούς Δικαίου που θα λειτουργούσε ως κανόνας αναφοράς. Η τουρκική πλευρά δέχθηκε την ατζέντα, θέτοντας ως όρο η συζήτηση για το Αιγαίο, να προηγηθεί της συζήτησης για την Ανατολική Μεσόγειο. Τα πράγματα, όμως, δεν προχώρησαν ουσιαστικά.
Επί ΣΥΡΙΖΑ, ο Κοτζιάς επιθυμούσε να επεκτείνει τα χωρικά ύδατα στα 12 μίλια σε Ιόνιο, αλλά δεν απέκλειε χωρικά ύδατα 10 μιλίων στα νησιά, με ταυτόχρονη κατοχύρωση του εναέριου χώρου στα 10 μίλια. Ήταν υπό συζήτηση και η καθιέρωση δύο θαλάσσιων διαδρομών για ελεύθερη διέλευση με σκοπό τη διευκόλυνση της διεθνούς ναυσιπλοΐας. Οι διερευνητικές διακόπηκαν μετά από πρωτοβουλία της Άγκυρας, το 2016. Είχε προηγηθεί η παραίτηση του Νταβούτογλου από την πρωθυπουργία, το πραξικόπημα του Ιουλίου και η μετάθεση του πρέσβη Σινιρλίογλου στον ΟΗΕ.
Η Αθήνα εξάλλου δεν δεχόταν τους χάρτες που είχε παρουσιάσει η τουρκική αντιπροσωπεία, βάσει των οποίων χανόταν το κυριαρχικό δικαίωμα της Ελλάδος να επεκτείνει βάσει του Δικαίου της Θαλάσσης στα 12 μίλια. Ενδιαφέρον παρουσιάζει, ότι ενώ η προσέγγιση άλλαζε, η θεματική έμεινε ίδια στο διάστημα 2002-2013. Επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων, εναέριος χώρος, οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας-ΑΟΖ, κήρυξη νέων θαλασσίων ζωνών κλπ.
Αξίζει επίσης να αναφερθεί και η νομική προετοιμασία της χώρας σε όλη την διάρκεια του μυθιστορήματος της ελληνοτουρκικής διαπραγμάτευσης από την έναρξη των διερευνητικών. Είχε στη διάθεσή της γνωμοδοτήσεις από κορυφαίους καθηγητές του Διεθνούς Δικαίου, όπως ο Πρόσπερ Βέιλ και Τόμας Φρανκ. Οι καθηγητές Ροζάκης και Αργύρης Φατούρος είχαν κάνει την προετοιμασία. Την δε προσέγγιση διεθνολόγων και κορυφαίων νομικών είχε κάνει ο Παμπούκης. Όλα αυτά την πρώτη περίοδο…
.jpg)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου