Ο θαυμασμός των ξένων διανοητών για τον ελληνικό πολιτισμό
Εκτός από τους αντιπάλους και τους επικριτές του Ελληνισμού, υπήρξαν και πολλοί σημαντικοί ξένοι φιλόσοφοι, φιλόλογοι, ποιητές και επιστήμονες, οι οποίοι αναγνώρισαν τη σπουδαιότητα του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού και τη βαθιά επίδρασή του στην εξέλιξη της ευρωπαϊκής και της παγκόσμιας σκέψης.
Ανάμεσά τους συγκαταλέγονται ορισμένες από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της διανόησης, των οποίων το έργο εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο μελέτης και συζήτησης.
1. Έντουαρντ Τσέλλερ (Eduard Zeller)
Ο Γερμανός φιλόσοφος και ιστορικός της φιλοσοφίας Έντουαρντ Τσέλλερ υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους μελετητές της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας. Το έργο του συνέβαλε καθοριστικά στη συστηματική εξέταση των φιλοσοφικών σχολών και των ιδεών της αρχαιότητας.
Στη μελέτη της ελληνικής φιλοσοφίας αναδεικνύεται το γεγονός ότι οι αρχαίοι Έλληνες έθεσαν θεμελιώδη ερωτήματα για τη φύση, τη γνώση, την ηθική, την πολιτική και την ανθρώπινη ύπαρξη. Οι απαντήσεις που επιχείρησαν να δώσουν, παρά τις μεταξύ τους διαφορές, διαμόρφωσαν έννοιες και μεθόδους που επηρέασαν βαθιά τη μεταγενέστερη ευρωπαϊκή φιλοσοφία και επιστήμη.
Η συμβολή τους δεν περιορίστηκε στη φιλοσοφική σκέψη. Από τα ομηρικά έπη έως την αττική τραγωδία και από την τέχνη της εποχής του Περικλή έως τα μαθηματικά και τις φυσικές επιστήμες, ο ελληνικός κόσμος δημιούργησε έργα και ιδέες με διαχρονική ακτινοβολία.
2. Γιόχαν Γκότφριντ Χέρντερ (Johann Gottfried Herder)
Ο Γερμανός φιλόσοφος, ελληνιστής και συγγραφέας Γιόχαν Γκότφριντ Χέρντερ συνέβαλε στην ανάπτυξη του ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος για την ιστορία, τη γλώσσα και τον πολιτισμό των λαών. Η σκέψη του επηρέασε σημαντικά το πνευματικό περιβάλλον μέσα στο οποίο διαμορφώθηκε και ο Γκαίτε.
Ο Χέρντερ είπε τη χαρακτηριστική ρήση:
«Όπως τα άνθη στολίζουν τη γη και οι αστέρες τον ουρανό, έτσι και οι Αθήνες κοσμούν την Ελλάδα και η Ελλάδα την Οικουμένη».
Η φράση συμπυκνώνει με ποιητικό τρόπο την ιδέα ότι η ακτινοβολία της Αθήνας υπερέβη τα γεωγραφικά της όρια και ότι ο ελληνικός πολιτισμός άσκησε επίδραση πολύ ευρύτερη από εκείνη που θα δικαιολογούσε το μέγεθος του τόπου όπου αναπτύχθηκε.
3. Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε (Johann Wolfgang von Goethe)
Ο Γκαίτε, μία από τις κορυφαίες μορφές της γερμανικής και της παγκόσμιας λογοτεχνίας, αναγνώριζε τη σημασία της αρχαίας ελληνικής τέχνης και γραμματείας για τη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής παιδείας.
Στο πνευματικό του σύμπαν, η αρχαιότητα δεν αποτελούσε απλώς ένα ιστορικό παρελθόν προς θαυμασμό, αλλά ένα ζωντανό πεδίο μελέτης, αισθητικής καλλιέργειας και αναζήτησης της αρμονίας.
Στον Γκαίτε αποδίδεται η ρήση:
«Ό,τι είναι ο νους και η καρδιά για τον άνθρωπο, είναι για την ανθρωπότητα η Ελλάδα».
Η φράση αποδίδει εύγλωττα την αντίληψη ότι η ελληνική κληρονομιά αποτελεί ουσιώδες σημείο αναφοράς για την ευρωπαϊκή πνευματική παράδοση.
4. Φρίντριχ Σίλλερ (Friedrich Schiller)
Ο μεγάλος Γερμανός ποιητής Φρίντριχ Σίλλερ υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του γερμανικού κλασικισμού. Στο έργο του «Οι θεοί της Ελλάδος» (Die Götter Griechenlandes) αναπτύσσει μια ποιητική αναπόληση του αρχαίου κόσμου, στον οποίο η φύση, η ομορφιά και το θείο εμφανίζονται σε στενή αρμονία.
Στο ποίημα δεσπόζει η νοσταλγία για έναν κόσμο όπου ο άνθρωπος αντιλαμβανόταν τη φύση ως ζωντανή παρουσία και όχι ως κάτι αποκομμένο από την πνευματική του εμπειρία.
Ο Σίλλερ είπε τη φράση «Θείον και αθάνατον είναι το πυρ του Πινδάρου».
Η αναφορά, πάντως, στον Πίνδαρο δηλώνει ότι: η λυρική ποίηση της αρχαίας Ελλάδας υπήρξε μία από τις σημαντικότερες εκφράσεις της αρχαίας ποιητικής δημιουργίας.
5. Φρίντριχ Ένγκελς (Friedrich Engels)
Ο Ένγκελς, συνιδρυτής μαζί με τον Καρλ Μαρξ της θεωρητικής παράδοσης του μαρξισμού, αναφέρθηκε επανειλημμένα στη σημασία της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας και στην ιστορική εξέλιξη της ανθρώπινης σκέψης.
Η ελληνική φιλοσοφία υπήρξε ένας από τους πρώτους μεγάλους χώρους συστηματικής διερεύνησης της φύσης, της κοινωνίας και της γνώσης. Από τους προσωκρατικούς έως τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, οι Έλληνες στοχαστές ανέπτυξαν διαφορετικές προσεγγίσεις, οι οποίες εξακολούθησαν να επηρεάζουν τη φιλοσοφία επί αιώνες.
Στο κείμενο που εξετάζουμε αποδίδονται στον Ένγκελς δύο διατυπώσεις σχετικά με τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη.
Ανεξάρτητα από την ακριβή απόδοση των συγκεκριμένων φράσεων, η επίδραση της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής διανόησης αποτελεί ιστορικά τεκμηριωμένο γεγονός.
6. Μ. Κρούζε
Ο Μ. Κρούζε ήταν διαπρεπής Γάλλος ελληνιστής, ο οποίος χαρακτήρισε τον Πλάτωνα «έναν από τους αιώνιους δασκάλους της γης και της σκέψης».
Η αναφορά εξαίρει τη διαχρονική θέση του Πλάτωνα στην ιστορία της φιλοσοφίας. Τα έργα του, με τους διαλόγους τους για τη δικαιοσύνη, την αλήθεια, την παιδεία, την πολιτεία και το αγαθό, εξακολουθούν να επηρεάζουν τη φιλοσοφική συζήτηση.
7. Ζαν-Ζακ Ρουσσώ (Jean-Jacques Rousseau)
Ο Ρουσσώ, ένας από τους σημαντικότερους πολιτικούς φιλοσόφους του Διαφωτισμού, ασχολήθηκε εκτενώς με την ελευθερία, την ανισότητα, την εκπαίδευση και τη σχέση του ατόμου με την κοινωνία.
Στα έργα του Πραγματεία περί της καταγωγής και των θεμελίων της ανισότητας μεταξύ των ανθρώπων. Το κοινωνικό συμβόλαιο και Αιμίλιος ή Περί αγωγής, διερευνά ζητήματα που βρίσκονταν στον πυρήνα και της αρχαίας ελληνικής πολιτικής και ηθικής σκέψης.
Η αρχαία Αθήνα, η πολιτική συμμετοχή των πολιτών και τα παραδείγματα της αρχαίας ιστορίας αποτέλεσαν σημαντικά σημεία αναφοράς στη νεότερη πολιτική φιλοσοφία. Ο Ρουσσώ χαρακτηρίζει καθ υπερβολήν «τον Σωκράτη ως «θεάνθρωπο»
8. Πέρσι Μπυς Σέλλεϋ (Percy Bysshe Shelley)
Ο Άγγλος ρομαντικός ποιητής Πέρσι Μπυς Σέλλεϋ υπήρξε ένθερμος θαυμαστής της αρχαίας Ελλάδας. Η ελληνική ιστορία, η μυθολογία και η πολιτιστική κληρονομιά αποτελούν βασικά στοιχεία του έργου του.
Στον πρόλογο του ποιητικού δράματος Hellas, που γράφτηκε το 1821 με αφορμή τον Ελληνικό Αγώνα της Ανεξαρτησίας, ο Σέλλεϋ διατύπωσε την περίφημη σκέψη:
«We are all Greeks».
Δηλαδή: «Είμαστε όλοι Έλληνες».
Στο ίδιο προλογικό κείμενο υπογραμμίζει ότι οι νόμοι, η λογοτεχνία, η θρησκεία και οι τέχνες της νεότερης Ευρώπης έχουν βαθιές ρίζες στην Ελλάδα.
Η θέση αυτή δεν ήταν απλώς μια έκφραση θαυμασμού για την αρχαιότητα. Εντασσόταν και στο ευρύτερο φιλελληνικό κλίμα της εποχής, όταν ο αγώνας των Ελλήνων για ελευθερία συγκινούσε σημαντικούς εκπροσώπους της ευρωπαϊκής διανόησης.
9. Ούλριχ φον Βιλαμόβιτς-Μέλλεντορφ (Ulrich von Wilamowitz-Moellendorff)
Ο Γερμανός κλασικός φιλόλογος Βιλαμόβιτς-Μέλλεντορφ υπήρξε μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της νεότερης κλασικής φιλολογίας. Το έργο του επηρέασε βαθιά τη μελέτη της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας, της θρησκείας, της τραγωδίας και της πνευματικής ζωής.
Στο αρχικό κείμενο τού αποδίδονται οι φράσεις ότι «το ελληνικό γένος έχει την ηγεμονία του πολιτισμού της ανθρωπότητας» και ότι οι Έλληνες υπήρξαν πάντοτε «φιλελεύθεροι και ελευθερωτές και ουδέποτε κατακτητές».
10. Φρίντριχ Νίτσε (Friedrich Nietzsche)
Ο Νίτσε υπήρξε βαθύς γνώστης της αρχαίας ελληνικής γραμματείας και ένας από τους σημαντικότερους νεότερους στοχαστές που αναμετρήθηκαν με το νόημα του ελληνικού πολιτισμού.
Στο έργο του Η γέννηση της τραγωδίας (1872), ιδιαίτερα στο 15ο κεφάλαιο, αναφέρεται στην ξεχωριστή θέση των αρχαίων Ελλήνων στην ιστορία του πολιτισμού και στη δυσκολία των μεταγενέστερων εποχών να απαλλαγούν από την επιρροή τους.
Στο πλαίσιο αυτό, ο Νίτσε επισημαίνει ότι πολλές εποχές επιχείρησαν να απομακρυνθούν από το ελληνικό πρότυπο, αλλά βρέθηκαν αντιμέτωπες με τη δύναμη των επιτευγμάτων του. Η ελληνική δημιουργία λειτουργούσε ως μέτρο σύγκρισης που έκανε τα μεταγενέστερα έργα να φαίνονται συχνά λιγότερο πρωτότυπα.
Το χωρίο αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, διότι εκφράζει τον θαυμασμό του Νίτσε για την πνευματική και καλλιτεχνική ιδιοφυΐα των αρχαίων Ελλήνων.
Κυκλοφορεί ευρέως και η άποψη ότι ο Νίτσε είπε το «Καταραμένε Έλληνα» Δεν μπόρεσα να το τεκμηριώσω και το αφήνω σε σας να το εξακριβώσετε με την μελέτη
11. Λούντβιχ Μπύχνερ (Ludwig Büchner)
Ο Γερμανός γιατρός και φιλόσοφος Λούντβιχ Μπύχνερ υπήρξε σημαντικός εκπρόσωπος του υλισμού του 19ου αιώνα. Στο έργο του Δύναμη και ύλη (Kraft und Stoff, 1855) υποστήριξε μια υλιστική ερμηνεία της φύσης και της ανθρώπινης ύπαρξης.
Στον Έλληνα δημοσιογράφο Σαρμακόπουλο, εξέφρασε την ικανοποίησή του επειδή η υλιστική φιλοσοφία, από τον Θαλή έως τον Επίκουρο, θα επέστρεφε στην Ελλάδα έπειτα από περισσότερες από δύο χιλιετίες.
Ωστόσο, η αναφορά στους προσωκρατικούς φιλοσόφους και στον Επίκουρο είναι ουσιαστική: στην αρχαία Ελλάδα αναπτύχθηκαν σημαντικές υλιστικές και φυσιοκρατικές προσεγγίσεις, οι οποίες επιχείρησαν να ερμηνεύσουν τον κόσμο με βάση τη φύση και τις ιδιότητές της.
12. Ιάκωβος Φάλκε (Jacob von Falke)
Στο αρχικό κείμενο αναφέρεται ο Ιάκωβος Φάλκε ως συγγραφέας έργου με τίτλο Ελλάς, στην εισαγωγή του οποίου καλεί τον αναγνώστη να μεταβεί στη χώρα του λαού που δημιούργησε το αιώνιο κάλλος.
Η ιδέα της Ελλάδας ως τόπου όπου αναπτύχθηκαν πρότυπα αισθητικής αρμονίας συνδέεται με τη μακρά ευρωπαϊκή παράδοση του κλασικισμού, η οποία αναζήτησε στην αρχαία ελληνική τέχνη πρότυπα μορφής, μέτρου και αναλογίας.
13. Ερνέστ Ρενάν (Ernest Renan)
Ο Γάλλος φιλόσοφος, ιστορικός και συγγραφέας Ερνέστ Ρενάν επισκέφθηκε την Αθήνα και εντυπωσιάστηκε βαθιά από την Ακρόπολη και τον Παρθενώνα.
Η εμπειρία του αυτή συνδέθηκε με το περίφημο κείμενό του Προσευχή στην Ακρόπολη (Prière sur l’Acropole), στο οποίο εκφράζει τον θαυμασμό του για την αρχαία ελληνική τέχνη και για το ιδεώδες της ομορφιάς που αναγνώριζε στον ελληνικό πολιτισμό.
Η «Προσευχή στην Ακρόπολη» δεν είναι απλώς περιγραφή ενός μνημείου. Αποτελεί προσωπικό στοχασμό για την ομορφιά, την αλήθεια, τη γνώση και τη σχέση του ευρωπαϊκού πνεύματος με την αρχαιότητα.
Το κείμενο αυτό παραμένει μία από τις χαρακτηριστικές εκφράσεις του θαυμασμού που προκάλεσαν τα μνημεία της Αθήνας σε σημαντικούς Ευρωπαίους διανοουμένους.
14. Ανρί Μπεργκσόν (Henri Bergson)
Ο Γάλλος φιλόσοφος Ανρί Μπεργκσόν υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές της ευρωπαϊκής φιλοσοφίας στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα. Το έργο του επικεντρώθηκε, μεταξύ άλλων, στη διάρκεια, στη συνείδηση, στη δημιουργία και στην εξέλιξη.
Στο αρχικό κείμενο συνδέεται με τη διατύπωση ότι οι Έλληνες δημιούργησαν ένα πρότυπο υπεραισθητικής αλήθειας και αισθητικού κάλλους, του οποίου είναι αδύνατον να αποφύγει κανείς τη γοητεία.
Η αναφορά, στο αισθητικό ιδεώδες της αρχαίας Ελλάδας παραμένει εύστοχη ως γενικό θέμα: η ελληνική φιλοσοφία και τέχνη συνέβαλαν ουσιαστικά στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής αντίληψης για την ομορφιά, τη μορφή, την αρμονία και την ανθρώπινη δημιουργία.
Η διαχρονική ακτινοβολία της ελληνικής σκέψης
Οι παραπάνω προσωπικότητες αποτελούν ένα μικρό μόνο δείγμα των ξένων διανοουμένων που μελέτησαν, θαύμασαν, αξιοποίησαν ή άσκησαν κριτική στην αρχαία ελληνική κληρονομιά.
Η επιρροή της Ελλάδας στη φιλοσοφία, στη λογοτεχνία, στην πολιτική σκέψη, στα μαθηματικά και στις φυσικές επιστήμες είναι αναμφισβήτητη. Η κληρονομιά αυτή, όμως, δεν αποτελεί αποκλειστικό κτήμα ενός λαού · είναι συγχρόνως ιστορική παρακαταθήκη και κοινό πεδίο ανθρώπινης αναζήτησης.
Δυστυχώς, δεν λείπουν οι κάθε λογής καλοθελητές και οι ιδεολογικά προκατειλημμένοι επικριτές του Ελληνισμού με πρώτη την ΑΙ, οι οποίοι σπεύδουν να απορρίψουν ό,τι δεν συνοδεύεται κάθε φορά από άμεσα διαθέσιμα τεκμήρια, ακόμη κι όταν πρόκειται για θέσεις και ιστορικές διαπιστώσεις που έχουν επανειλημμένα επιβεβαιωθεί μέσα από τη διαχρονική μελέτη της ελληνικής γραμματείας και της πολιτιστικής της κληρονομιάς.
Έτσι, η ιστορική συνέχεια υποβαθμίζεται, η πνευματική συμβολή των αρχαίων Ελλήνων παραγνωρίζεται και η συζήτηση μετατοπίζεται από την ουσία στην αμφισβήτηση..
Η αλήθεια του Ελληνικού πνεύματος είναι το φως που ακόμη και σήμερα φωτίζει τα σκοτάδια και καταυγάζει την αυγή: της Ελευθερίας, της Δημοκρατίας, της Δικαιοσύνης, του Ανθρωπισμού και της Ειρήνης.
Η ελληνική κληρονομιά, η επιστήμη και η σύγχρονη ανθρωπότητα
15. Η επίδραση της αρχαίας Ελλάδας στις επιστήμες
Για λόγους συντομίας, οι παραπάνω αναφορές περιορίζονται σε ορισμένες μόνο προσωπικότητες. Ο κατάλογος των διανοητών που ασχολήθηκαν με την αρχαία ελληνική φιλοσοφία, επιστήμη και τέχνη είναι πολύ μεγαλύτερος.
Ανάμεσά τους συγκαταλέγονται
Σημαντικοί επιστήμονες νεότερων εποχών που ασχολήθηκαν και επαίνεσαν τον Ελληνισμό είναι και οι κάτωθι και άλλοι πολλοί που δεν αναφέρονται:
ο Μπερτελό, ο Αρρένιους, ο Φρεντ Χόυλ, ο Ζορζ Λεμέτρ, ο Έντινγκτον, ο Πουανκαρέ, ο Αϊνστάιν, ο Τζέιμς Τζινς, ο Χάιζενμπεργκ και ο Ρόμπερτ Μπράουν, οι οποίοι εντάσσονται επίσης στην ευρύτερη ιστορία της επιστημονικής σκέψης.
Δεν σημαίνει, βεβαίως, ότι όλοι αυτοί οι επιστήμονες διατύπωσαν τις ίδιες απόψεις ή ότι οι θεωρίες τους προέρχονται αποκλειστικά από την αρχαία Ελλάδα. Η ιστορία των επιστημών είναι αποτέλεσμα μιας μακράς, σύνθετης διαδικασίας, στην οποία συνεισέφεραν πολλοί πολιτισμοί.
Ωστόσο, η συμβολή των αρχαίων Ελλήνων υπήρξε καθοριστική σε τομείς όπως τα μαθηματικά, η γεωμετρία, η αστρονομία, η ιατρική και η φιλοσοφική διερεύνηση της φύσης.
16. Η ελληνική αστρονομία και ο Κοπέρνικος
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ιστορία της ηλιοκεντρικής αντίληψης του κόσμου.
Πολύ πριν από τον Νικόλαο Κοπέρνικο, ο οποίος διατύπωσε συστηματικά το ηλιοκεντρικό σύστημα κατά την Αναγέννηση, αρχαίοι Έλληνες αστρονόμοι είχαν προτείνει ότι η Γη κινείται γύρω από τον Ήλιο.
Ο Αρίσταρχος ο Σάμιος, τον 3ο αιώνα π.Χ., υποστήριξε μια ηλιοκεντρική αντίληψη, ενώ ο Σελεύκος ο Σελεύκειος, τον 2ο αιώνα π.Χ., φέρεται να υποστήριξε επίσης την κίνηση της Γης. Παράλληλα, οι αρχαίοι Έλληνες ανέπτυξαν σημαντικές μαθηματικές και αστρονομικές μεθόδους για τη μελέτη των ουράνιων σωμάτων.
Η ιστορία αυτή αποδεικνύει ότι θεμελιώδεις επιστημονικές ιδέες μπορούν να εμφανιστούν πολύ πριν από την εποχή κατά την οποία θα αποκτήσουν ευρύτερη αποδοχή.
Στο αρχικό κείμενο γίνεται αναφορά στον Έλληνα αστρονόμο Ευγένιο Αντωνιάδη, ο οποίος φέρεται να δημοσίευσε το 1929 συγκρίσεις ανάμεσα σε αρχαία ελληνικά κείμενα και στις αντιλήψεις του Κοπέρνικου. Αναφέρονται επίσης ο καθηγητής Πλακίδης, ο αστρονόμος Κωνσταντίνος Χασάπης και ο μαθηματικός Ευάγγελος Σταμάτης, καθώς και ανακοίνωση στην Ακαδημία Αθηνών στις 11 Μαρτίου 1971.
Οι συγκεκριμένες βιβλιογραφικές αναφορές χρειάζονται περαιτέρω εξακρίβωση, ιδίως ως προς τους ακριβείς τίτλους, τις σελίδες και το περιεχόμενο των δημοσιεύσεων.
Είναι, πάντως, ιστορικά τεκμηριωμένο ότι ο Κοπέρνικος γνώριζε την αρχαία ελληνική αστρονομική παράδοση και αναφέρθηκε σε αρχαίους συγγραφείς. Αυτό, όμως, δεν αρκεί για να αποδειχθεί ότι όλες οι θεωρίες του προέρχονταν από αυτούς ή ότι το ηλιοκεντρικό σύστημα είχε ήδη αναπτυχθεί στην αρχαιότητα με την ίδια μαθηματική μορφή που απέκτησε στη νεότερη εποχή.
Η διάκριση ανάμεσα στην αρχική διατύπωση μιας ιδέας και στην πλήρη μαθηματική θεμελίωση και επιστημονική της τεκμηρίωση είναι απαραίτητη για την ορθή κατανόηση της ιστορίας των επιστημών.
17. Οι αρχαίοι Έλληνες και η νεότερη φιλοσοφία
Ανάλογη είναι η περίπτωση της φιλοσοφίας.
Ο Καρτέσιος, ο Λοκ, ο Λάιμπνιτς, ο Χιουμ, ο Σπινόζα, ο Σπένσερ, ο Καντ, ο Σέλλινγκ, ο Χέγκελ, ο Φίχτε, ο Βουντ και ο Μπεργκσόν ανήκουν στις σημαντικότερες μορφές της νεότερης και σύγχρονης ευρωπαϊκής σκέψης.
Οι θεωρίες τους δεν αποτελούν απλές επαναλήψεις των διδασκαλιών των αρχαίων Ελλήνων. Διαμορφώθηκαν μέσα σε διαφορετικές ιστορικές συνθήκες και επηρεάστηκαν από τη θρησκεία, τις φυσικές επιστήμες, τις κοινωνικές μεταβολές και τα φιλοσοφικά προβλήματα κάθε εποχής.
Παρά ταύτα, η σχέση τους με την αρχαία ελληνική φιλοσοφία είναι βαθιά και ουσιαστική.
Ο Πλάτων επηρέασε τη μεταφυσική, τη θεωρία της γνώσης και την πολιτική φιλοσοφία. Ο Αριστοτέλης διαμόρφωσε παραδόσεις στη λογική, στη φυσική φιλοσοφία, στη βιολογία, στην ηθική και στην πολιτική θεωρία. Οι προσωκρατικοί έθεσαν ερωτήματα για την αρχή και τη δομή του κόσμου, ενώ οι Στωικοί και οι Επικούρειοι ανέπτυξαν ολοκληρωμένες αντιλήψεις για την ηθική και την ανθρώπινη ευδαιμονία.
Η επίδραση αυτή δεν υπήρξε πάντοτε άμεση. Συχνά μεσολάβησαν η ελληνιστική παράδοση, η ρωμαϊκή σκέψη, οι Άραβες και άλλοι μελετητές του Μεσαίωνα, καθώς και οι μεταφράσεις και οι αναγεννησιακές αναγνώσεις των αρχαίων έργων.
Επομένως, είναι ορθότερο να πούμε ότι η αρχαία ελληνική φιλοσοφία αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους θεμελιώδεις πυλώνες της νεότερης ευρωπαϊκής σκέψης, όχι όμως τη μοναδική πηγή της.
18. Η διδασκαλία της Ιστορίας και η ευθύνη της παιδείας
Εδώ τίθεται ένα ουσιαστικό ερώτημα: με ποιον τρόπο παρουσιάζεται η ελληνική συνεισφορά στην Ιστορία και στα σχολικά εγχειρίδια;
Η αρχαία Ελλάδα κατέχει αναμφισβήτητα εξέχουσα θέση στην ιστορία της φιλοσοφίας, της πολιτικής, της τέχνης και των επιστημών. Η διδασκαλία της, επομένως, οφείλει να αναδεικνύει τόσο τα επιτεύγματα όσο και τα όριά της, να στηρίζεται στις πρωτογενείς πηγές και να παρουσιάζει με ακρίβεια τη διαδρομή των ιδεών.
Παράλληλα, είναι εύλογο να απαιτούμε από τα σχολικά βιβλία να αξιοποιούν συστηματικά τους αρχαίους Έλληνες ιστορικούς και συγγραφείς, να παρουσιάζουν το έργο τους στο ιστορικό του πλαίσιο και να εξηγούν πώς οι μαρτυρίες τους διασταυρώνονται με τα αρχαιολογικά ευρήματα και τις σύγχρονες επιστημονικές μεθόδους.
ΕΠΙΛΟΓΟΣ — Η Ελλάδα ως διαχρονική πνευματική παρακαταθήκη
Η αρχαία Ελλάδα υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους τόπους γέννησης και ανάπτυξης του φιλοσοφικού στοχασμού, της συστηματικής επιστημονικής διερεύνησης, της ιστοριογραφίας, της πολιτικής θεωρίας και της μεγάλης τέχνης.
Η συμβολή της δεν περιορίζεται σε ορισμένα μνημεία ή σε ένα σύνολο παλαιών νόμων με τις οποίες επιχείρησαν να απαντήσουν σε αυτά και στην παράδοση της κριτικής αναζήτησης που κληροδότησαν στις επόμενες γενιές.
Η Ελλάδα υπήρξε ο πρώτιστος ιστορικός χώρους όπου ο άνθρωπος αναζήτησε με συστηματικό τρόπο τη γνώση, την αλήθεια, τη δικαιοσύνη, την ομορφιά και την ευδαιμονία. Η πνευματική αυτή παρακαταθήκη εξακολουθεί να προσφέρει ερεθίσματα και να θέτει ερωτήματα που παραμένουν επίκαιρα.
Και άλλοι πολιτισμοί δημιούργησαν επιτεύγματα αλλά μόνο δημιούργησε ανθρωπιστικό πολιτισμό.
Εκείνο που αξίζει να διατηρηθεί από την αρχαία ελληνική παράδοση δεν είναι μόνο η ανάμνηση των επιτευγμάτων της, αλλά και η απαίτηση για παιδεία, ελεύθερη σκέψη, κριτική εξέταση και υπεύθυνη συμμετοχή στα κοινά. Να δοθεί στους νέους ένα όραμα.
Στη σύγχρονη εποχή, κατά την οποία η τεχνολογική πρόοδος συνυπάρχει με σοβαρές κοινωνικές, πολιτικές και περιβαλλοντικές προκλήσεις, επανέρχεται το ερώτημα κατά πόσο η επιστημονική και τεχνική ανάπτυξη συνοδεύεται από ανάλογη πρόοδο στην ηθική και στην ανθρώπινη βελτίωση και ευθύνη.
Ίσως εδώ βρίσκεται μία από τις πιο γόνιμες πλευρές της αρχαίας ελληνικής κληρονομιάς: στην υπενθύμιση ότι η γνώση αποκτά βαθύτερο νόημα όταν συνδέεται με την κρίση, την αρετή, το μέτρο και την ευθύνη.
Το ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι να επιστρέψουμε μηχανικά στο παρελθόν, αλλά να μελετήσουμε δημιουργικά όσα εξακολουθούν να έχουν αξία και να τα αξιοποιήσουμε για την αντιμετώπιση των προβλημάτων του παρόντος , όπως το « γνώθι σ’αυτόν» το «Μέτρον», το «Μηδέν άγαν», τον ανθρωπισμό το θέμα της Οικολογίας κ.α
Η τελευταία σκέψη
Η πρόσφατη επίσκεψη του κ. Μάρκο Ρούμπιο και η ομιλία του στην Πνύκα επαναφέρουν τη σχέση της σύγχρονης πολιτικής με την αρχαία ελληνική κληρονομιά. Έρχονται να πιούν το καθάριο νερό της άμεσης δημοκρατίας από την αρχική πηγή του Ιερού Βράχου της Ακρόπολης
Αποτελεί η επίκληση των αξιών της Αθήνας ένδειξη ουσιαστικής ανάγκης για ανανέωση της πολιτικής σκέψης και για μεγαλύτερη προσήλωση στην ελευθερία, στη δημοκρατία και στην ευθύνη;
Η Ελλάδα μέσα από την πολιτιστική της κληρονομιά μπορεί να συμβάλει στα μέτρα των δυνατοτήτων της στην διαμόρφωση ενός καλύτερου μέλλοντος για αυτήν και για την ανθρωπότητα ολόκληρη.
Επομένως δεν χρειάζεται μόνο να προβάλλει το ένδοξο παρελθόν της. Χρειάζεται να διατηρεί ζωντανό το όραμα της για ένα ανθρωπινότερο κόσμο με Ελευθερία, Δημοκρατία, Δικαιοσύνη, με Αγώνα για Ανοδο, Ευημερία και Ειρήνη.
Οι Σύγχρονοι Παραχαράκτες της Ιστορίας
Και ενώ μόνο οι Έλληνες έγραψαν την παγκόσμια ιστορία από αμνημονεύτων χρόνων, τότε που όλοι οι άλλοι λαοί ζούσαν σε πρωτόγονη κατάσταση, οι σημερινοί φωστήρες του Υπουργείου Παιδείας στα σχολικά βιβλία σύμφωνα με τις απόψεις ξένων συγγραφέων και ανιστόρητων ιστορικών σπανίως αναφέρονται ή παντελώς τους αγνοούν τους Έλληνες ιστορικούς και στους αρχαίους συγγραφείς. Το φαινόμενο είναι καταπληκτικό, αλλά δυστυχώς αληθές και οι καθηγητές και δάσκαλοι στην Παιδεία το συναντούν συχνά.
Φαίνεται ότι οι ιστορικοί μας για να είναι σύμφωνοι με το «πολιτικώς ορθόν» δόγμα της εποχής μας και για να θεωρούνται «εκσυγχρονιστές» και όχι εθνικιστές παραχαράσσουν την αλήθεια επί τη βάση των υποχρεωτικών προγραμμάτων και δεν αφήνουν ελευθερία στους καθηγητές και δασκάλους μας να μελετήσουν τις Ελληνικές πρωταρχικές πηγές της αλήθειας.
Το Υπουργείο Παιδείας αγνοεί τις Ελληνικές πηγές –μοναδικές άλλωστε της Προϊστορίας, με το δικαιολογητικό ότι δεν τεκμηριώνονται, αλλά και της Ιστορίας, τις παραδόσεις της φυλής μας, των ιστορικών μας τόπων κ.α.. Είναι η νέα επικίνδυνη αμφισβήτηση αληθών και αυταπόδεικτων ιστορικών γεγονότων από την ΑΙ.
Ακόμη και την Ελληνικότητα μας αμφιβάλλει αλλά δεν ζητάει και από τους Ευρωπαίους την Νοτίου Ευρώπης, της Μικράς Ασίας τεκμήρια επαλήθευσης του DNA από φόβο μήπως τούτο αποκαλύψει την Ελληνική τους προέλευση;
Προβάλλει αβάσιμες ψευτοθεωρίες για να ενσπείρει την αμφιβολία σε θέματα που έχουν από αιώνες κριθεί.
Επίλογος
Η Ελληνική φυλή είναι εκείνη που πρώτη δημιούργησε στον κόσμο ολόκληρο τον πολιτισμό. Είναι η αιώνια πηγή του καθαρού και διαυγούς πνεύματος που οδηγεί τον άνθρωπο στη γνώση την άνοδο και στην ευδαιμονία.
Όλοι οι επόμενοι-με εξαίρεση στην εξέλιξη του τεχνικού πολιτισμού τον οποίον όμως έβαλαν στην υπηρεσία της υλικής κερδοφορίας - επαναλαμβάνουν και επεξεργάζονται τους αρχαίους Έλληνες σοφούς χωρίς να μπορούν να τους εφαρμόσουν.
Εδώ και δύο χιλιετηρίδες εγκατέλειψαν την βελτίωση του ανθρώπου και φρόντισαν μόνο για την υλική ωφέλεια.
Τον λαμπρό Ελληνικό πολιτισμό οι άλλοι λαοί ήταν ανώριμοι να τον δεχθούν και προσπάθησαν να τον γκρεμίσουν χωρίς να το επιτύχουν πλήρως. Εφάρμοσαν την Δημοκρατία, ζήτησαν περισσότερη Ελευθερία, εφάρμοσαν τους Ολυμπιακούς Αγώνες, αλλά δεν σεβάστηκαν τις αρχαίες Ελληνικές Αξίες που ανέβασαν τον Άνθρωπο σε ανώτερη βαθμίδα.
Μετά από βίο δύο χιλιετηρίδων η ανθρωπότητα έχει φθάσει σε αδιέξοδα και στο σημείο καμπής όπου προσπαθεί να βρεί πριν πέσει στο χάος να βρει μια νέα πορεία.
Η πρόσφατη ομιλία του Αμερικανού ΥΠΕΞ κ. Ρούμπιο στην Πνύκα ήταν απόδειξη της αγωνίας της Δύσης για ριζική αλλαγή, γιατί θα ήταν ανώφελο να πραγματοποιηθεί για να κλέψει την φαντασμαγορική φωτογραφία του Παρθενώνα. Μήπως τώρα η πρέσβειρα κ. Γκιλφοιλ πληρώνει τον λογαριασμό της φωτογραφίας;
Υποστράτηγος ε.α. Κωνσταντίνος Κωνσταντινίδης
Συγγραφέας – Μέλος της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών
Amphiktyon Blog: http://www.amphiktyon.blogspot.com
Amphiktyon Official Site: http://www.amphiktyon.org
.jpg)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου