αρχισυντακτών και αναλυτών
του Modern Diplomacy
Οι τιμές αντικατοπτρίζουν ξεκάθαρα αυτή την κατάσταση. Το αργό τύπου Brent κινείται στο επίπεδο των 90 δολαρίων, αρκετά κάτω από την έξαρση του περασμένου Μαρτίου. Κι όμως, το ευρωπαϊκό ντίζελ κατέγραψε ιστορικό υψηλό αυτή την εβδομάδα αγγίζοντας τα 2,24 ευρώ το λίτρο, την ώρα που η Ουάσινγκτον συζητά πλέον ανοιχτά την επιβολή απαγόρευσης στις εξαγωγές ντίζελ. Το σοκ στην αγορά του πετρελαίου υποχωρεί αφήνοντας πίσω του – ανεπηρέαστο – το σοκ στα καύσιμα. Αυτή η απόκλιση αποτελεί το σημαντικότερο μάθημα του 2026: η ενεργειακή ασφάλεια κρίνεται πλέον στις εξόδους των διυλιστηρίων και στις διαδρομές των δεξαμενοπλοίων μεταφοράς προϊόντων, όχι στις ίδιες τις πετρελαιοπηγές.
Δύο πόλεμοι, ένα σημείο συμφόρησης
Ο σύγχρονος Πόλεμος του Κόλπου ξεκίνησε φέτος, στις 28 Φεβρουαρίου. Μέσα σε λίγες μέρες, οι ροές μέσω του Ορμούζ μειώθηκαν σε λιγότερο από το 10% των προπολεμικών επιπέδων, αναγκάζοντας τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας να προχωρήσει στη μεγαλύτερη έκτακτη αποδέσμευση αποθηκευμένου αργού στην ιστορία του, ύψους 400 εκατομμυρίων βαρελιών. Ο Κόλπος, ωστόσο, δεν είναι μόνο εξαγωγέας αργού πετρελαίου. Τα τελευταία 15, κατασκεύαστηκαν εκεί γιγαντιαία εξαγωγικά διυλιστήρια που εξελίχθηκαν στον ρυθμιστικό προμηθευτή (σ.Π/Β: swing supplier ή swing producer, δλδ. ο προμηθευτής που έχει την ευελιξία και την παραγωγική ικανότητα να αυξάνει ή να μειώνει γρήγορα την παραγωγή του προκειμένου να ισορροπήσει την παγκόσμια αγορά) ντίζελ και καυσίμων αεροσκαφών παγκοσμίως.
Σημαντικός αριθμός εξ’ αυτών των διυλιστηρίων επλήγησαν κατά τη διάρκεια αυτού του πολέμου: το διυλιστήριο Sitra του Μπαχρέιν, δυναμικότητας 380.000 βαρελιών/ημέρα, κήρυξε κατάσταση «ανωτέρας βίας», ενώ το εργοστάσιο Pearl της Qatargas για τη μετατροπή αερίου σε υγρά καύσιμα υπέστη ζημιές στο Ρας Λαφάν. Η δραστηριότητα των διυλιστηρίων του Κόλπου υποχώρησε από τα 9,9 εκατομμύρια βαρέλια/μέρα πριν από τον πόλεμο στα 7,3 εκατομμύρια τον Αύγουστο, και η πλήρης ανάκαμψη δεν αναμένεται πριν από το δεύτερο τρίμηνο του 2027.
Ένας δεύτερος πόλεμος ενέτεινε το πρόβλημα του πρώτου. Οι επιθέσεις με ουκρανικά drones μείωσαν την παραγωγή των ρωσσικών διυλιστηρίων από περίπου 5,5 σε 3,5 εκατομμύρια βαρέλια/ημέρα, και η Μόσχα επέβαλε απαγόρευση στις εξαγωγές ντίζελ για το μεγαλύτερο μέρος του Ιουλίου, προτού επεκτείνει το μέτρο. Στο μεταξύ, η Ευρώπη εισήλθε στην κρίση έχοντας ήδη αναστείλει πάνω από 370.000 βαρέλια ημερήσιας διυλιστικής ικανότητας μόνο κατά το 2025, συμπεριλαμβανομένου του εργοστασίου Wesseling της Shell στη Γερμανία και του Grangemouth στη Σκωτία.
Τα βαρέλια είναι εναλλάξιμα τα Διυλιστήρια όχι.
Για πολύ καιρό, η ενεργειακή ασφάλεια αποτιμώταν με βάση τα αποθέματα: Ποιος κατέχει το αργό πετρέλαιο και ποιος μπορεί να σταματήσει τη ροή του. Αυτό το μοντέλο σκέψης, που κληρονομήσαμε από το εμπάργκο του 1973, εξηγεί απόλυτα τη φετινή αγορά αργού πετρελαίου. Δεν εξηγεί όμως σχεδόν τίποτα για αυτό που πλήττει τις οικονομίες σήμερα. Όπως το έθεσε ο Νικίλ Αγκαρβάλ του εμπορικού οίκου Globestar Energy: «Υπάρχει πλεόνασμα αργού πετρελαίου παγκοσμίως, αλλά δεν υπάρχει διαθέσιμη διυλιστική ικανότητα για να το επεξεργαστεί και να το διοχετεύσει στην αγορά».
Η έκθεση του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας (IEA) για τον Σεπτέμβριο αποτυπώνει την κατάσταση με αριθμούς: Οι καθαρές εξαγωγές ντίζελ και πετρελαίου θέρμανσης/κίνησης από τον Κόλπο ανήλθαν σε μόλις 390.000/ημέρα τον Αύγουστο — το 1/4 των προπολεμικών επιπέδων — ενώ οι τιμές του ντίζελ στις ΗΠΑ ξεπέρασαν τα 200 δολάρια το βαρέλι, καταγράφοντας άνοδο 94% σε σχέση με την περίοδο πριν από τον πόλεμο.
Το αργό πετρέλαιο έχει δεκάδες τρόπους να παρακάμψει έναν αποκλεισμό: Σήμερα, το 40% του αργού του Κόλπου παρακάμπτει το Ορμούζ μέσω αγωγών, από 17% που ήταν το αντίστοιχο ποσοστό πριν από τον πόλεμο. Τα διυλισμένα προϊόντα από την άλλη πλευρά, έχουν πολύ λιγότερες εναλλακτικές: Ένα βαρέλι ντίζελ χρειάζεται ένα συγκεκριμένο διυλιστήριο, διαμορφωμένο για τον κατάλληλο τύπο αργού και με διαθέσιμη εφεδρική ισχύ. Κανείς δεν χτίζει νέο διυλιστήριο εν μέσω κρίσης, και τα περιθώρια εφεδρικής ικανότητας έχουν σχεδόν εξαντληθεί. Τα αμερικανικά διυλιστήρια λειτουργούσαν στο 97,4% της δυναμικότητάς τους στα τέλη Αυγούστου, καταγράφοντας την υψηλότερη απόδοση των τελευταίων σχεδόν οκτώ ετών.
Ποιος λοιπόν έχει τη δύναμη;
Η συνολική παραγωγική ικανότητα είναι συγκεντρωμένη σε λίγα χέρια: η Κίνα (18,8 εκατομμύρια βαρέλια/ημέρα) και οι ΗΠΑ (18,2 εκατομμύρια) αντιπροσωπεύουν μαζί πάνω από το ένα τρίτο των 103,8 εκατομμυρίων βαρελιών παγκοσμίως. Ακολουθούν η Ρωσσία, η Ινδία, η Νότια Κορέα και η Σαουδική Αραβία, σύμφωνα με τη στατιστική επισκόπηση του Energy Institute.
Ωστόσο, η παραγωγική ικανότητα δεν ταυτίζεται με τη δύναμη επιρροής, δλδ. την ικανότητα μόχλευσης. Αυτή, ανήκει στις χώρες που διυλίζουν περισσότερο πετρέλαιο από όσο καταναλώνουν οι ίδιες και μπορούν να επιλέξουν πού θα κατευθύνουν το πλεόνασμα. Το 2026, αυτές οι χώρες είναι λίγες: Οι ακτές των ΗΠΑ στον Κόλπο του Μεξικού εξήγαγαν πάνω από 1,5 εκατομμύριο βαρέλια δυιλισμένων προϊόντων την ημέρα εδώ και εβδομάδες, παρότι τα εγχώρια αποθέματα μειώθηκαν στο χαμηλότερο εποχικό επίπεδο από το 1996. Η ινδική Reliance φόρτωσε 4 – 5 εκατομμύρια βαρέλια ντίζελ για την Ευρώπη τον Ιούλιο στις εγκαταστάσεις στο Τζαμναγκάρ. Τα νοτιο – κορεατικά φορτία ταξιδεύουν 19.000 χιλιόμετρα για να φτάσουν στη βορειο – δυτική Ευρώπη. Την ίδια στιγμή, η Κίνα παραμένει ο «ρυθμιστικός διυλιστής» που, όμως, ελάχιστα έχει ενεργοποιήσει τον ρυθμιστικό της ρόλο.
Οι περισσότερες ανταποκρίσεις και αναλύσεις παραβλέπουν το εξής: Κάθε ένας από αυτούς τους προμηθευτές αντιμετώπισε τα διυλισμένα καύσιμα ως εργαλείο εθνικής πολιτικής. Το αργό πετρέλαιο αποτελεί αντικείμενο διαπραγμάτευσης βάσει των κανόνων της αγοράς και των ποσοστώσεων του ΟΠΕΚ. Το ντίζελ, όμως, φέτος, ρυθμίστηκε μέσω αδειών εξαγωγής.
Το Πεκίνο έδωσε εντολή στα διυλιστήρια να σταματήσουν την υπογραφή νέων συμβολαίων εξαγωγής, επιτρέποντας στη συνέχεια τη διάθεση μόλις 800.000 τόνων τον Ιούλιο και 2,7 εκατομμυρίων τον Αύγουστο. Η Ρωσσία επέβαλε τη δική της απαγόρευση. Η Ινδία αύξησε τους εξαγωγικούς δασμούς στο ντίζελ και στα καύσιμα αεροσκαφών. Και στις 22 Σεπτεμβρίου, ο Πρόεδρος Τραμπ δήλωσε στους δημοσιογράφους: «Είπα: ας μην εξάγουμε το ντίζελ».
Οι ΗΠΑ κάλυψαν περίπου το μισό των εισαγωγών ντίζελ της Ευρωπαϊκής Ένωσης τον Αύγουστο, και αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο μια απαγόρευση θα έπληττε τους συμμάχους της Αμερικής πολύ περισσότερο από ό,τι το Ιράν.
Οι ναυτιλιακές διαδρομές εντείνουν το πρόβλημα: Τα πετρελαιοειδή μεταφέρονται με μικρότερα δεξαμενόπλοια σε μακρύτερα ταξίδια, ενώ οι εναλλακτικές διαδρομές προς την Ευρώπη διέρχονται πλέον από ένα δεύτερο σημείο συμφόρησης: Η κατάληψη της νήσου Πέριμ από τους Χούθι τον Σεπτέμβριο τους δίνει τον ουσιαστικό έλεγχο της «Πύλης των Δακρύων» – το στρατηγικό θαλάσσιο στενό μεταξύ Υεμένης και Αφρικής, που συνδέει την Ερυθρά Θάλασσα με τον Ινδικό Ωκεανό και αποτελεί κρίσιμο πέρασμα για το παγκόσμιο εμπόριο πετρελαίου (σ.Π/Β: όπως και διυλισμένων προϊόντων που ΔΕΝ προέρχονται από τον Κόλπο). Από εκεί, κανονικά, διέρχεται περίπου το 11% του διά θαλάσσης μεταφερόμενου πετρελαίου. Η εκτροπή των πλοίων γύρω από το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας προσθέτει περισσότερες από 20 ημέρες στο ταξίδι.
Τα αποθέματα αποτελούν την τελευταία γραμμή άμυνας, όμως διατηρούνται σε λάθος μορφή. Τα περισσότερα στρατηγικά αποθέματα – συμπεριλαμβανομένων όλων των αμερικανικών – αποτελούνται από αργό πετρέλαιο. Ένα βαρέλι αργού κλεισμένο σε ένα αλάτινο σπήλαιο (σ.Π/Β: salt cavern – τεχνητές υπόγειες κοιλότητες που δημιουργούνται βαθιά μέσα σε φυσικά στρώματα ή θόλους ορυκτού αλατιού) δεν μπορεί να κινήσει ένα φορτηγό ή ένα αεροπλάνο, αν πρώτα δεν το επεξεργαστεί κάποιο διυλιστήριο με διαθέσιμη εφεδρική ισχύ — και τέτοια ισχύς απλώς δεν υπάρχει.
Τα παγκόσμια καταγεγραμμένα αποθέματα έχουν μειωθεί κατά 507 εκατομμύρια βαρέλια από τον Φεβρουάριο, ενώ τα αποθέματα ντίζελ στον κόμβο Άμστερνταμ – Ρότερνταμ – Αμβέρσα (ARA) βυθίστηκαν στα τέλη Αυγούστου σε χαμηλό τετραετίας, αγγίζοντας τα 12 εκατομμύρια βαρέλια. Πριν από τον πόλεμο, σχεδόν το 60% των εισαγωγών καυσίμων αεροσκαφών των ευρωπαϊκών χωρών του ΟΟΣΑ εκτός της περιοχής προερχόταν από τη Μέση Ανατολή.
Η ισχυρότερη ένσταση αφορά στην άποψη ότι όλο αυτό αποτελεί μια πολεμική ανωμαλία: Ότι τα διυλιστήρια του Κόλπου θα έχουν επισκευαστεί μέχρι τα μέσα του 2027, ότι η Ρωσσία θα μπαλώσει τις δικές της εγκαταστάσεις και ότι η παλιά τάξη πραγμάτων θα επιστρέψει. Οι επισκευές όντως θα γίνουν. Τα μαθήματα όμως δεν πρόκειται να ξεχαστούν.
Τα διυλιστήρια μετατράπηκαν σε στρατιωτικούς στόχους σε δύο διαφορετικούς πολέμους φέτος. Η διυλιστική ικανότητα της Ευρώπης συνεχίζει να συρρικνώνεται. Και οι κυβερνήσεις των χωρών με πλεονασματική διυλιστική ισχύ έδειξαν τώρα, η μία μετά την άλλη, ότι θα συσσωρεύουν και θα κρατούν τα καύσιμα για τον εαυτό τους όταν αυτά σπανίζουν. Οι αγορές θα τιμολογούν αυτόν τον κίνδυνο για πολύ καιρό αφότου η έλλειψη θα έχει παρέλθει.
Τρείς πιθανές εξελίξεις για τον ερχόμενο χειμώνα:
1. Το βασικό σενάριο (πιθανότητα περίπου 55%) — μια κατάσταση οριακή αλλά διαχειρίσιμη: Οι ροές του αργού πετρελαίου παραμένουν σχεδόν στα φυσιολογικά επίπεδα και τα διυλιστήρια του Κόλπου ανακάμπτουν αργά, πλησιάζοντας τις προπολεμικές τους επιδόσεις μέχρι την άνοιξη. Η Ουάσινγκτον κάνει πίσω πριν την επιβολή μιας επίσημης απαγόρευσης και συμβιβάζεται με μια «εθελοντική» συγκράτηση από την πλευρά των διυλιστηρίων. Τα μέλη του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας (IEA), με επικεφαλής την Ευρωπαϊκή Ένωση, συντονίζουν μια δεύτερη αποδέσμευση αποθεμάτων κατά τη διάρκεια του χειμώνα – όπως άφησε να εννοηθεί αυτή την εβδομάδα ο Επίτροπος Ενέργειας Νταν Γιόργκενσεν. Το ντίζελ διατηρεί μια ασυνήθιστα μεγάλη διαφορά τιμής (premium) έναντι του αργού πετρελαίου, ενώ το φαινόμενο της διανομής με δελτίο (rationing) εμφανίζεται μόνο σε οικονομίες που εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τις εισαγωγές, όπως οι Φιλιππίνες και το Μπαγκλαντές. Η βασική προϋπόθεση αυτού του σεναρίου είναι να μην τεθεί εκτός λειτουργίας κανένα άλλο διυλιστήριο στον Κόλπο ή στη Ρωσσία.
2. Το απαισιόδοξο σενάριο (πιθανότητα περίπου 25%) — ταυτόχρονη διακοπή δύο γραμμών εφοδιασμού: Ο Λευκός Οίκος επιβάλλει έστω και μερικό περιορισμό στις εξαγωγές ντίζελ πριν από τις Ενδιάμεσες Εκλογές (midterms) της 3ης Νοεμβρίου, την ίδια ώρα που οι επιθέσεις των Χούθι επεκτείνονται στα δεξαμενόπλοια μεταφοράς προϊόντων πετρελαίου στην Ερυθρά Θάλασσα. Η Ευρώπη θα έχανε τον μεγαλύτερο προμηθευτή της και την κύρια εναλλακτική της διαδρομή μέσα στον ίδιο μήνα. Σε μια τέτοια περίπτωση, αναμένεται επίσημη διανομή καυσίμων με δελτίο σε περισσότερα κράτη – μέλη της ΕΕ (η Σλοβενία περιόρισε ήδη από τον Μάρτιο τους ιδιώτες οδηγούς στα 50 λίτρα/ημέρα), περικοπές χειμερινών πτήσεων και πρόσθετες επιβαρύνσεις στους ναύλους των εμπορευματικών μεταφορών, που θα τροφοδοτήσουν άμεσα τον πληθωρισμό.
3. Το αισιόδοξο σενάριο (πιθανότητα περίπου 20%) — η Κίνα ανοίγει τη στρόφιγγα και συγχρόνως το Ιράν εξετάζει μια αμερικανική αντιπρόταση για κατάπαυση του πυρός. Μια συμφωνία με αξιόπιστες εγγυήσεις για τη ναυσιπλοΐα στο Ορμούζ, σε συνδυασμό με μια γενναία ποσόστωση εξαγωγών από την Κίνα για το τέταρτο τρίμηνο, θα μείωνε γρήγορα τα περιθώρια κέρδους του ντίζελ. Ωστόσο, σημειώστε την λεπτομέρεια: Μία τέτοιου είδους ανακούφιση θα συνοδευόταν σε μεγάλο βαθμό από τους όρους του Πεκίνου, καθιστώντας την Κίνα τον καθοριστικό «ρυθμιστικό διυλιστή» για τον χειμώνα της Ευρώπης — δημιουργώντας μια εξάρτηση διαφορετικού είδους (σ.Π/Β: Γεωπολιτική. Η ηγεσία των ΗΠΑ, ήδη από την έναρξη του πολέμου στον Κόλπο, δείχνει να μην αντιλαμβάνεται τις επιπτώσεις μίας τέτοιας εξέλιξης).
Να μετράτε τα διυλιστήρια, όχι τα αποθέματα
Η φετεινή κρίση επανασχεδίασε τον χάρτη της ενεργειακής ισχύος. Αυτή δεν πηγάζει πλέον κυρίως από τις χώρες που κάθονται πάνω στο πετρέλαιο, αλλά από τις λίγες εκείνες που μπορούν να το μετατρέψουν σε καύσιμο και είναι πρόθυμες να το πουλήσουν: τις ΗΠΑ, την Ινδία, τη Νότιο Κορέα και, ενδεχομένως, την Κίνα. Τα αποθέματα αργού πετρελαίου μάς έδειχναν αν θα υπάρξει πετρέλαιο. Δεν μας δείχνουν πλέον αν θα υπάρξει ντίζελ.
Παρακολουθήστε μία μελλοντική απόφαση περισσότερο από όλες τις άλλες: Το εάν ο Λευκός Οίκος θα μετατρέψει την απειλή του για το ντίζελ σε επίσημους περιορισμούς εξαγωγών πριν από τις Ενδιάμεσες Εκλογές της 3ης Νοεμβρίου. Εάν το πράξει, η ασφάλεια των καυσίμων της Ευρώπης θα καθοριστεί από την εσωτερική πολιτική της Ουάσινγκτον και όχι από τον Κόλπο.
Το 1973 ο κόσμος έμαθε ότι όποιος ελέγχει τις πετρελαιοπηγές μπορεί να κρατήσει μια οικονομία όμηρο. Το 2026 μαθαίνει ότι το ίδιο μπορεί να κάνει και όποιος ελέγχει το τελευταίο διυλιστήριο με διαθέσιμη εφεδρική ισχύ — και αυτή η λίστα είναι μικρή, και γίνεται όλο και μικρότερη.
Απόδοση: Πετροβούβαλος/Αβέρωφ
H εικόνα δημιουργήθηκε για τον Αβέρωφ σε πρόγραμμα Τεχνητής Νοημοσύνης
.jpg)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου