Μία συνοδική απόφαση, εκ πρώτης όψεως διαδικαστική, φωτίζει ξανά τη βαθύτερη αντίφαση στο ουκρανικό εκκλησιαστικό ζήτημα. Στις 22 Οκτωβρίου 2026 η Ιερά Σύνοδος της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας ενέκρινε οδηγίες για την υποδοχή προσώπων από εκείνες τις ουκρανικές εκκλησιαστικές δομές που η ίδια εξακολουθεί να αποκαλεί «σχισματικές». Το ενδιαφέρον δεν περιορίζεται στον απαξιωτικό χαρακτηρισμό της Αυτοκέφαλης Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας. Βρίσκεται και στο πού, από ποιους και με ποια εκκλησιαστική ταυτότητα πρόκειται να πραγματοποιείται αυτή η «υποδοχή». [1][2]
Η Μόσχα μιλά για ένταξη στη «Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία» και κατονομάζει ως αφετηρία του αιτήματος επαρχίες του Ντονμπάς και της αποκαλούμενης «Νοβορωσίας» — όρο με σαφές ρωσικό πολιτικό και επεκτατικό φορτίο. Πρόκειται για περιοχές της διεθνώς αναγνωρισμένης ουκρανικής επικράτειας, σημαντικά τμήματα των οποίων βρίσκονται υπό ρωσική κατοχή. Έτσι, η υπόθεση δεν αφορά απλώς πιστούς που θα ταξίδευαν σε κάποια ενορία της Μόσχας ή της Αγίας Πετρούπολης. Αφορά την ίδια την εκκλησιαστική γεωγραφία της Ουκρανίας. [1][3]
Τι ακριβώς αποφάσισε η Σύνοδος της Μόσχας
Το επίσημο ανακοινωθέν του Πατριαρχείου Μόσχας είναι απολύτως συγκεκριμένο. Με την υπ’ αριθ. 83 συνοδική πράξη της 22ας Οκτωβρίου εγκρίθηκε το έγγραφο «Οδηγίες για την υποδοχή προσώπων από ουκρανικές σχισματικές δομές που επιθυμούν να ενταχθούν στη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία». Το σχέδιο εκπονήθηκε από το Συνοδικό Ιεραποστολικό Τμήμα, κατόπιν αιτημάτων επαρχιακών ιεραποστολικών υπηρεσιών στο Ντονμπάς και στη «Νοβορωσία», και τροποποιήθηκε σε συνεργασία με το Τμήμα Εξωτερικών Εκκλησιαστικών Σχέσεων. Η Σύνοδος το ενέκρινε ως οδηγό για κληρικούς επαρχιών της Ρωσικής Εκκλησίας. [1]
Αυτά είναι τα βεβαιωμένα δεδομένα της απόφασης. Το δημοσιοποιημένο συνοδικό ενημερωτικό κείμενο δεν απαριθμεί τις συγκεκριμένες ενορίες στις οποίες θα απευθύνονται οι ενδιαφερόμενοι ούτε παραθέτει το πλήρες πρακτικό περιεχόμενο των οδηγιών. Θα ήταν επομένως ατεκμηρίωτο να αποδώσουμε σε αυτό λεπτομερείς διατάξεις που δεν έχουν δημοσιοποιηθεί. Εκείνο όμως που δεν επιδέχεται αμφισβήτηση είναι η ορολογία και η εκκλησιαστική αρχή που αποφασίζει: η Μόσχα ρυθμίζει την «επιστροφή» Ουκρανών στην Εκκλησία που θεωρεί δική της. [1]
Το καίριο ερώτημα: ποια Εκκλησία θεωρεί η Μόσχα «δική της» στην Ουκρανία;
Εδώ βρίσκεται η ουσία. Η εκκλησιαστική δομή υπό τον Μητροπολίτη Ονούφριο διακηρύσσει από τον Μάιο του 2022 ότι έχει αποστασιοποιηθεί από το Πατριαρχείο Μόσχας. Στη συνοδική της απόφαση της 27ης Μαΐου εκείνου του έτους καταδίκασε τον πόλεμο και διαφώνησε με τη στάση του Πατριάρχη Κυρίλλου, ενώ ανακοίνωσε αλλαγές στο καταστατικό της που, κατά τη δική της διατύπωση, αποδεικνύουν «πλήρη αυτοτέλεια και ανεξαρτησία». [4]
Αλλά η δήλωση μιας πλευράς δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με την αποδοχή της από την άλλη. Και εδώ η Μόσχα εμφανίζεται ιδιαιτέρως αποκαλυπτική. Στην επίσημη παρουσίασή της, η Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία του Ονουφρίου εξακολουθεί να περιγράφεται ως «αυτοδιοίκητη Εκκλησία με δικαιώματα ευρείας αυτονομίας εντός του Πατριαρχείου Μόσχας». Περαιτέρω, στο κεφάλαιο Χ΄ του καταστατικού της Ρωσικής Εκκλησίας προβλέπεται ότι οι αρχιερείς της ουκρανικής αυτής δομής μετέχουν στα ανώτατα όργανα της Ρωσικής Εκκλησίας, ότι οι αποφάσεις των ρωσικών Συνόδων έχουν ισχύ υπό ειδικές προϋποθέσεις και ότι ο Πατριάρχης Μόσχας διατηρεί θεσμικό ρόλο. Δεν πρόκειται για χαρακτηρισμό κάποιου επικριτή του Ονουφρίου. Είναι η περιγραφή που διατηρεί η ίδια η Μόσχα. [5][6]
Εδώ προκύπτει μια αντίφαση με συγκεκριμένο εκκλησιολογικό περιεχόμενο: ο Ονούφριος και η περί αυτόν διοίκηση υποστηρίζουν ότι έχουν αποκοπεί από τη Μόσχα· η Μόσχα, όμως, εξακολουθεί να τους εντάσσει στη δική της θεσμική αρχιτεκτονική. Αν μια αποδέσμευση δεν αναγνωρίζεται από τον φορέα από τον οποίο υποτίθεται ότι έγινε και δεν έχει αποτυπωθεί σε κοινώς αποδεκτή νέα κανονική σχέση, η επίκληση της ανεξαρτησίας δεν αρκεί για να εξαφανίσει το πρόβλημα. [4][5][6]
Το Ντονμπάς δείχνει τι σημαίνει στην πράξη η ρωσική δικαιοδοσία
Οι νέες οδηγίες αποκτούν πολύ μεγαλύτερη βαρύτητα όταν διαβαστούν μαζί με όσα προηγήθηκαν στις κατεχόμενες ουκρανικές περιοχές. Η Ρωσική Εκκλησία έχει ήδη εντάξει απευθείας στη δική της διοίκηση συγκεκριμένες πρώην ουκρανικές επαρχίες. Το 2024 προχώρησε ακόμη περισσότερο: η Σύνοδός της απομάκρυνε τον Μητροπολίτη Ντονέτσκ Ιλαρίωνα και όρισε στη θέση του τον Μητροπολίτη Βλαδίμηρο, προερχόμενο από τη Ρωσία. Η πράξη ήταν δική της, μολονότι επρόκειτο για μία από τις ιστορικές επαρχίες της εκκλησιαστικής δομής του Ονουφρίου. [7][8]
Η αντίδραση δεν έλειψε. Ομάδα αρχιερέων της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας κατήγγειλε δημοσίως, τον Οκτώβριο του 2024, ότι η απόφαση ελήφθη μονομερώς και χωρίς συνεννόηση με την ουκρανική εκκλησιαστική διοίκηση. Επικαλέστηκαν την κανονική αυτοτέλεια της Εκκλησίας τους και χαρακτήρισαν τις ρωσικές παρεμβάσεις αντικανονικές. Αυτό αποτελεί ουσιώδες στοιχείο που πρέπει να αναγνωριστεί: δεν μπορεί να αποδοθεί συλλήβδην σε όλους τους αρχιερείς της δομής του Ονουφρίου συναίνεση στις πράξεις της Μόσχας. [8]
Η αντίδραση όμως αναδεικνύει και το αδιέξοδο. Ενώ Ουκρανοί αρχιερείς διαμαρτύρονται ότι οι επαρχίες τους υφαρπάζονται, το Πατριαρχείο Μόσχας εξακολουθεί να ενεργεί ως ανώτατη εκκλησιαστική αρχή στις ίδιες περιοχές. Η διακηρυγμένη ανεξαρτησία δεν εμποδίζει τη Ρωσική Σύνοδο να αποφασίζει για ουκρανικές έδρες. Υπό αυτό το πρίσμα, οι οδηγίες της 22ας Οκτωβρίου δεν εμφανίζονται ως μεμονωμένο επεισόδιο, αλλά ως συνέχεια μιας ήδη καταγεγραμμένης πρακτικής. [1][7][8]
Η απαραίτητη διάκριση — και γιατί δεν αναιρεί την ουσία
Υπάρχει, ωστόσο, μια σημαντική ακρίβεια που δεν πρέπει να θυσιαστεί στον βωμό ενός εύκολου συνθήματος. Το επίσημο ανακοινωθέν για τις νέες οδηγίες αναφέρεται σε επαρχίες που η Μόσχα αντιμετωπίζει ως δικές της, κυρίως στις κατεχόμενες περιοχές. Ορισμένες έχουν υπαχθεί απευθείας στη ρωσική εκκλησιαστική διοίκηση. Συνεπώς, δεν προκύπτει από το ίδιο το κείμενο ότι κάθε άνθρωπος που απομακρύνεται από την Αυτοκέφαλη Εκκλησία της Ουκρανίας θα εντάσσεται συγκεκριμένα σε ενορία διοικούμενη από τον Ονούφριο. [1][7]
Το δεδομένο αυτό δεν διασώζει την εικόνα της εκκλησιαστικής ανεξαρτησίας. Αντιθέτως, εντείνει το ερώτημα: εφόσον η Μόσχα θεωρεί τη δομή του Ονουφρίου εντός των ορίων της και ταυτόχρονα διοικεί ή αποσπά μονομερώς ουκρανικές επαρχίες, πού ακριβώς αρχίζει και πού τελειώνει η υποτιθέμενη αποδέσμευση; Ποια πράξη της Μόσχας αναγνώρισε ότι η Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία του Ονουφρίου έπαψε να αποτελεί μέρος της; Και γιατί ο ίδιος ο ρωσικός καταστατικός λόγος εξακολουθεί να περιγράφει άλλη πραγματικότητα; [5][6]
Οι ουκρανικές αρχές έχουν ήδη θέσει επίσημα το ίδιο ζήτημα
Η εκκρεμότητα δεν είναι απλώς αντικείμενο δημοσιογραφικής αντιπαράθεσης. Η κρατική ουκρανική πραγματογνωμοσύνη που δημοσιοποιήθηκε στις αρχές του 2023 έκρινε ότι οι καταστατικές αλλαγές του 2022 δεν επέφεραν ρήξη των εκκλησιαστικών και κανονικών δεσμών με τη Ρωσική Εκκλησία. Στις 27 Αυγούστου 2025 η αρμόδια ουκρανική κρατική υπηρεσία (DESS) προχώρησε σε διοικητική αναγνώριση της Μητρόπολης Κιέβου της δομής του Ονουφρίου ως συνδεδεμένης με εκκλησιαστικό οργανισμό του οποίου η δραστηριότητα απαγορεύεται στην Ουκρανία. Η υπηρεσία σημείωσε ότι ο Ονούφριος αρνήθηκε να συμμορφωθεί με την εντολή άρσης των διαπιστωμένων δεσμών. [9][10]
Αυτή είναι θέση ουκρανικής κρατικής αρχής, όχι τελεσίδικη δικαστική απόφαση. Η ίδια η ουκρανική εκκλησιαστική πλευρά αμφισβητεί τη νομιμότητα και το σκεπτικό της, ενώ, σύμφωνα με ουκρανικό ρεπορτάζ της 7ης Οκτωβρίου 2026, η εκκρεμής δικαστική διαδικασία σχετικά με τη Μητρόπολη Κιέβου είχε αναβληθεί. Η διάκριση έχει σημασία: η σύνδεση έχει διαπιστωθεί διοικητικά και αμφισβητείται δικαστικά· δεν πρέπει να παρουσιαστεί ως αμετάκλητο δικαστικό γεγονός. [10][11]
Το πιο δύσκολο για όσους αρνούνται κάθε σχέση με τη Μόσχα δεν είναι τόσο η κρίση των ουκρανικών κρατικών αρχών. Είναι κυρίως η ανεξάρτητη, γραπτή μαρτυρία της ίδιας της Ρωσικής Εκκλησίας. Πώς εξηγείται ότι ο φερόμενος ως πρώην εκκλησιαστικός προϊστάμενος εξακολουθεί να θεωρεί την επίμαχη δομή οργανικό μέρος του; [5][6][9]
Η Αυτοκέφαλη Εκκλησία και η γλώσσα του «σχίσματος»
Υπάρχει ακόμη μία αποκαλυπτική διάσταση. Η Ρωσική Εκκλησία εξακολουθεί να χρησιμοποιεί την ετικέτα «σχισματικές δομές» για εκκλησιαστικούς σχηματισμούς της Ουκρανίας, στο επίκεντρο των οποίων βρίσκεται η Αυτοκέφαλη Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας υπό τον Μητροπολίτη Κιέβου Επιφάνιο. Η Εκκλησία αυτή έλαβε τον Πατριαρχικό και Συνοδικό Τόμο Αυτοκεφαλίας από το Οικουμενικό Πατριαρχείο στις 6 Ιανουαρίου 2019. Η Μόσχα δεν αναγνωρίζει αυτή την εκκλησιαστική εξέλιξη, παρά το γεγονός ότι η Αυτοκέφαλη Εκκλησία αναγνωρίζεται από το Οικουμενικό Πατριαρχείο και άλλες Ορθόδοξες Εκκλησίες. [1][12]
Όταν, λοιπόν, η Μόσχα ανακοινώνει διαδικασία μετάβασης από «ουκρανικές σχισματικές δομές» στη «Ρωσική Εκκλησία» μέσα σε ουκρανικές περιοχές, δεν χρησιμοποιεί ουδέτερη ποιμαντική ορολογία. Προβάλλει τη δική της εκκλησιολογική αξίωση πάνω στην ουκρανική εκκλησιαστική πραγματικότητα, σε μια χώρα της οποίας την αυτοκέφαλη Εκκλησία εξακολουθεί να αρνείται. Ο γλωσσικός χαρακτηρισμός και η αξίωση δικαιοδοσίας λειτουργούν εδώ από κοινού. [1][12]
Το ερώτημα που ο Ονούφριος δεν μπορεί να παρακάμψει
Η ευθύνη να αποσαφηνιστεί αυτή η κατάσταση βαραίνει όσους διακηρύσσουν την πλήρη αποδέσμευση. Δεν αρκεί να επαναλαμβάνεται ότι «από το 2022 είμαστε ανεξάρτητοι», όσο η ρωσική εκκλησιαστική νομοθεσία διατηρεί τη δομή εντός του Πατριαρχείου Μόσχας και η ρωσική Σύνοδος παρεμβαίνει στις ουκρανικές επαρχίες. Δεν αρκεί ούτε η επίκληση πραγματικών διαμαρτυριών Ουκρανών αρχιερέων, αν δεν ακολουθεί μια διαφανής, θεσμικά επαληθεύσιμη αποσαφήνιση της νέας κανονικής σχέσης. [4][5][6][8]
Ασφαλώς, δεν επιτρέπεται να συγχέονται οι εκκλησιαστικές αξιώσεις ενός Πατριαρχείου με τη συνείδηση ή την πατριωτική στάση κάθε πιστού και κληρικού. Πολλοί πιστοί της δομής του Ονουφρίου ζουν μέσα στον πόλεμο και έχουν απορρίψει δημόσια τη ρωσική εισβολή. Αυτό δεν απαλλάσσει τη διοίκησή της από την υποχρέωση αποσαφηνίσεως του κανονικού εκκλησιαστικού καθεστώτος αυτής της δομής, το οποίο, μέχρι και σήμερα, παραμένει μετέωρο και ασύμβατο με τις κανονικές διατάξεις και παραδόσεις της Ορθοδόξου Εκκλησίας. [4][8]
Το Πατριαρχείο Μόσχας, πάντως, δεν αφήνει να εννοηθεί ότι έχει εγκαταλείψει τις αξιώσεις του. Το αντίθετο: η απόφαση της 22ας Οκτωβρίου, διαβασμένη μαζί με τον δικό του Καταστατικό Χάρτη και τις παρεμβάσεις στις κατεχόμενες ουκρανικές επαρχίες, καθιστά ολοένα δυσκολότερο για τη διοίκηση του Ονουφρίου να επικαλείται μια ανεξαρτησία την οποία ο άλλος θεσμικός πόλος δεν αναγνωρίζει με τον ίδιο τρόπο. [1][5][6][7]
Γι’ αυτό το πραγματικό ερώτημα δεν είναι πόσο συχνά η Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία διαβεβαιώνει ότι δεν υπάγεται στη Μόσχα. Είναι πότε και με ποιον απολύτως σαφή, δημόσιο και ελέγξιμο κανονικό τρόπο έπαψε να υπάγεται σε αυτήν — εφόσον η Μόσχα εξακολουθεί να επιμένει στο αντίθετο. Μέχρι να δοθεί πειστική απάντηση, η πλέον οδυνηρή έκθεση της ηγεσίας του Ονουφρίου δεν προέρχεται από κάποιο ουκρανικό δημοσίευμα. Προέρχεται από τις ίδιες τις πράξεις και τα επίσημα κείμενα του Πατριαρχείου Μόσχας.
Πηγές και τεκμηρίωση
[3] Συμβούλιο της Ευρώπης, ενημερωτικό έγγραφο για τις θρησκευτικές κοινότητες στις κατεχόμενες περιοχές
[8] Δήλωση αρχιερέων της ουκρανικής δομής κατά της ρωσικής επέμβασης στό Ντονέτσκ (31.10.2024)
πηγή
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου