Οι πρόσφατοι δημόσιοι χλευασμοί του Αμερικανού Προέδρου με αντικείμενο τον Γάλλο Πρόεδρο, σε ομιλία του προς τους Ρεπουμπλικανούς νομοθέτες* είναι μόνο «η κορυφή του παγόβουνου», ίσως μάλιστα ένα μικρό, ασήμαντο μέρος της. Η σταδιακή απεμπλοκή των ΗΠΑ από το χάος που προκάλεσαν στην Ουκρανία, η πρόσφατη επιχείρηση στην Βενεζουέλα, η ξεκάθαρη απαίτηση των ΗΠΑ για την προσάρτηση της Γροιλανδίας, και η γενικότερη μονομέρεια της στρατηγικής συμπεριφοράς της Ουάσιγκτων ενισχύουν αναγκαστικά τις τάσεις για μια πιο συνεκτική και αυτόνομη Ευρωπαϊκή στρατηγική. Σε αυτό το πλαίσιο, η Γαλλία προβάλλει ως ο φυσικός ηγέτης μίας ενδεχόμενης (κατά την προσωπική μου πρόβλεψη: αναπόφευκτης) προσπάθειας της Ε.Ε. να μειώσει την εξάρτησή της από τις ΗΠΑ και να διαμορφώσει έναν περισσότερο αυτόνομο στρατηγικό ρόλο στο διεθνές σύστημα. Πέρα από τις συνεχείς προσβολές των ΗΠΑ, λεκτικές και πραγματικές, η Γαλλία είναι το πλέον ανεξάρτητο στρατηγικά κράτος της Ευρώπης, με δική της πυρηνική αποτροπή (η αποτροπή του Ηνωμένου Βασιλείου είναι «νοικιασμένη» και εξαρτημένη από αμερικανικά συστήματα υποστήριξης), ισχυρή αμυντική βιομηχανία και μακρά παράδοση διπλωματικής αυτονομίας.
Ωστόσο, η προοπτική Ευρωπαϊκής αυτονόμησης εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη στάση της Γερμανίας, η οποία – παρά τις πρόσφατες ανακατατάξεις – παραμένει ο οικονομικός πυλώνας της Ε.Ε. αλλά στερείται των στρατηγικών εργαλείων που διαθέτει η Γαλλία. Το Βερολίνο, δεσμευμένο μετά τον Β’ Π.Π. σε μια αντίληψη στρατιωτικής αυτοσυγκράτησης και βαθιά εξαρτημένο από την Αμερικανική πυρηνική και συμβατική στρατιωτική «ομπρέλα», αντιμετωπίζει σοβαρές δυσκολίες στο να στηρίξει μια πρωτοβουλία που θα μείωνε την Αμερικανική επιρροή στην Ευρωπαϊκή ασφάλεια. Οι πρόσφατες απόπειρες ενίσχυσης των Γερμανικών ενόπλων δυνάμεων – στο πλαίσιο της αύξησης συνολικά του Ευρωπαϊκού αμυντικού προϋπολογισμού – αφήνουν την Γερμανία ελάχιστα λιγότερο εξαρτημένη από το ΝΑΤΟ. Επιπλέον, η Γερμανική πολιτική τάξη είναι διχασμένη: Ένα της μέρος εμφανίζεται θετικό προς την προοπτική της ενίσχυσης της Ευρωπαϊκής κυριαρχίας, κι ένα άλλο φοβάται πως οποιαδήποτε απομάκρυνση από τις ΗΠΑ θα αποσταθεροποιήσει το Ευρωπαϊκό σύστημα ασφαλείας.
Στην πραγματικότητα, η Γερμανία μπορεί να αποδεχθεί (έστω και «αθόρυβα») μια Γαλλική πρωτοβουλία στρατηγικής αυτονόμησης, αλλά μόνο υπό αυστηρές και μάλλον δημόσιες προϋποθέσεις: την μη – υπονόμευση του ΝΑΤΟ, την διατήρηση της Αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας στην Ευρώπη και την προσφορά επαρκών εγγυήσεων πυρηνικής αποτροπής και βιομηχανικής συνεργασίας από πλευράς Γαλλίας. Η Γερμανία μπορεί να ακολουθήσει μία τέτοιου επιπέδου στρατηγική αναδιάταξη, αλλά δύσκολα μπορεί να ηγηθεί σε αυτήν.
Η στάση των υπολοίπων ισχυρών Ευρωπαϊκών κρατών απέναντι σε μια πιθανή Γαλλική πρωτοβουλία στρατηγικής αυτονόμησης είναι εξίσου καθοριστική: Η Πολωνία – το Ευρωπαϊκό κράτος με την ισχυρότερη στρατηγική εξάρτηση από τις ΗΠΑ – αντιμετωπίζει με βαθιά καχυποψία κάθε ιδέα Ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονόμησης: Η Βαρσοβία επενδύει συστηματικά στη διμερή της σχέση με τις ΗΠΑ, θεωρώντας την ως την μόνη αξιόπιστη εγγύηση αποτροπής απέναντι στην Ρωσσία, άρα δύσκολα θα αποδεχόταν μια πρωτοβουλία που θα μείωνε τον Αμερικανικό ρόλο στην Ευρωπαϊκή ασφάλεια.
Η Ιταλία από την άλλη πλευρά, παρά τις εσωτερικές πολιτικές της αντιθέσεις, είναι σαφώς περισσότερο ευέλικτη: Διαθέτει υπολογίσιμη αμυντική βιομηχανία, συμμετέχει ενεργά στα Ευρωπαϊκά εξοπλιστικά προγράμματα και έχει διακριτό συμφέρον από μία περισσότερο ισορροπημένη σχέση Ε.Ε. – ΗΠΑ, παρ’ ότι θα παραμείνει κι αυτή πολύ προσεκτική ώστε να μη διαταράξει σοβαρά τις σχέσεις της με την Ουάσιγκτον.
Η Ισπανία, χώρα με υπολογίσιμες αμυντικές ικανότητες και ήπια στρατηγική συμπεριφορά εξ’ αιτίας κυρίως της γεωγραφικής της θέσης και της απουσίας άμεσης απειλής, δείχνει σταθερά προσηλωμένη στην Ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και είναι πιθανότερο να στηρίξει μια Γαλλική πρωτοβουλία, κι αυτή όμως με τον όρο της μη – υπονόμευσης του ΝΑΤΟ και της αποφυγής της περαιτέρω διάβρωσης των σχέσεων με τις ΗΠΑ.
Όσον αφορά στις Σκανδιναβικές χώρες, η προοπτική μιας Ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονόμησης αντιμετωπίζεται μάλλον με ένα μίγμα πραγματισμού και επιφυλακτικότητας: Η Σουηδία και η Φινλανδία, έχοντας ενταχθεί πρόσφατα στο ΝΑΤΟ, θεωρούν την Αμερικανική παρουσία ως κρίσιμο παράγοντα αποτροπής στην Βαλτική Θάλασσα και δύσκολα θα υποστήριζαν μια πρωτοβουλία που θα μπορούσε να ερμηνευθεί ως αποδυνάμωση της διατλαντικής σχέσης. Παρ’ όλα αυτά, διαθέτουν ισχυρές αμυντικές βιομηχανίες και υψηλό επίπεδο στρατηγικής κουλτούρας, γεγονός που τις καθιστά δυνητικούς εταίρους σε μια πιο ενισχυμένη Ευρωπαϊκή αμυντική συνεργασία – κι εδώ με τον όρο της αποφυγής της άμεσης σύγκρουσης με τις ΗΠΑ. Όσο για την Νορβηγία – μέλος του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου (ΕΟΧ/EEA) και του Ευρωπαϊκού Συνδέσμου Ελευθέρων Συναλλαγών (EFTA) αλλά ΟΧΙ της Ε.Ε. – είναι ίσως εξ’ ίσου εξαρτημένη με την Πολωνία από τις ΗΠΑ σε επίπεδο στρατηγικής ασφαλείας. Ο βασικός λόγος γι αυτό, είναι τα ευρύτατα θαλάσσια σύνορά της στον Αρκτικό Κύκλο.
Εως την πρόσφατη σειρά προκλήσεων από πλευράς ΗΠΑ σχετικά με την Γροιλανδία, η Δανία – με την παραδοσιακά στενή της διατλαντική σχέση και τον κομβικό της ρόλο στην Βόρειο Θάλασσα – θα ήταν ακόμη πιο προσεκτική, αν και συμμετέχει ενεργά σε Ευρωπαϊκά αμυντικά προγράμματα. Ωστόσο, η στάση της Δανίας ενδέχεται να έχει πλέον επηρεαστεί και η υπόθεση της Γροιλανδίας να έχει δημιουργήσει – ή να δημιουργήσει στο άμεσο μέλλον – δραματικά νέα δεδομένα.
Η Ολλανδία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα κράτους που στηρίζει την Ευρωπαϊκή ολοκλήρωση αλλά θεωρεί κι αυτή την Αμερικανική στρατιωτική παρουσία αναντικατάστατη για την ασφάλεια της Βόρειας Ευρώπης. Η Χάγη θα ήταν μάλλον πρόθυμη να ενισχύσει την Ευρωπαϊκή αμυντική συνεργασία, αλλά αποκλειστικά ως συμπλήρωμα – και όχι ως υποκατάστατο – της διατλαντικής αρχιτεκτονικής. Συνολικά, και οι Σκανδιναβικές και οι Κάτω Χώρες θα μπορούσαν να στηρίξουν μια Γαλλική πρωτοβουλία στρατηγικής ενίσχυσης της Ευρώπης, αλλά όχι μια πρωτοβουλία που θα έθετε – άμεσα ή μεσοπρόθεσμα – υπό αμφισβήτηση τον κεντρικό ρόλο των ΗΠΑ στην Ευρωπαϊκή ασφάλεια.
Πέρα από την αναγκαστική διπλωματική διστακτικότητα όμως, το ερώτημα δεν είναι πλέον εάν η Γαλλία, μπορεί να οικοδομήσει έναν αμυντικό μηχανισμό παράλληλο του ΝΑΤΟ, αλλά εάν έχει περιθώριο να μην το κάνει, και η πρόσφατη ομιλία του Γάλλου Προέδρου προς τους διπλωμάτες του είναι χαρακτηριστική. Προφανώς, η Ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονόμηση δεν μπορεί να ξεκινήσει από μια άμεση και απόλυτη ρήξη με τις ΗΠΑ, ούτε από μια φαντασιακή ομοφωνία των 27 της κρατών: Απαιτείται ένα λειτουργικό πρώτο βήμα προς την δημιουργία ενός παράλληλου του ΝΑΤΟ Ευρωπαϊκού συστήματος ασφαλείας, ένα ρεαλιστικό, πρακτικό και πολιτικά εφικτό σημείο εκκίνησης προς την δημιουργία ενός παρα – ΝΑΤΟ αποκλειστικά Ευρωπαϊκών συμφερόντων.
Ένα τέτοιο σχήμα θα μπορούσε να συγκροτηθεί αρχικά από έναν πυρήνα «προθύμων» κρατών – με τη Γαλλία να δρα ως ο στρατηγικός άξονας – και να λειτουργήσει συμπληρωματικά προς την Αμερικανική εγγύηση ασφαλείας, αλλά με τη δυνατότητα αυτόνομης δράσης όταν οι Ευρωπαϊκές στρατηγικές προτεραιότητες δεν ταυτίζονται με τις Αμερικανικές. Το γεγονός ότι ορισμένοι Ευρωπαϊκοί στρατοί δεν θα συμμετείχαν εξαρχής δεν αποτελεί, λογικά, εμπόδιο: Η Ευρωπαϊκή Ολοκλήρωση έχει αναπτυχθεί επανειλημμένα σε «διαφορετικές ταχύτητες», και η στρατηγική της ολοκλήρωση δεν είναι υποχρεωτικό να αποτελέσει εξαίρεση.
Η σταδιακή συγκρότηση ενός Ευρωπαϊκού πυλώνα ισχύος, ικανού να λειτουργεί παράλληλα με το ΝΑΤΟ αλλά όχι υποτελώς σε αυτό, είναι ίσως η μόνη ρεαλιστική διαδρομή για μια Ευρώπη που επιδιώκει να αποκτήσει στρατηγικό κύρος σε ένα περιβάλλον όπου οι μεγάλες δυνάμεις αναδιαμορφώνουν τους κανόνες όλο και πιό αυθαίρετα, αδιαφορώντας προκλητικά για την Ευρώπη και – ενίοτε – χλευάζοντας δημόσια τους ηγέτες της.
Συνοπτικά πάντως, και με τα μέχρι τώρα δεδομένα, η αποδοχή μίας (έστω και μερικής) Ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονόμησης θα απαιτήσει μία λεπτή ισορροπία: Την πραγματική ικανότητα της Γαλλίας να ηγηθεί, την Γερμανική συναίνεση ως οικονομικό και πολιτικό θεμέλιο, και την προσαρμογή των υπολοίπων ισχυρών Ευρωπαϊκών κρατών σε ένα νέο, περισσότερο Ευρωπαϊκό στρατηγικό περιβάλλον. Ο χειρισμός των μικρότερων και των πιό διεφθαρμένων ευρωπαϊκών κρατών, είναι προφανώς ζήτημα της Γαλλικής ηγετικής ικανότητας.
* Σε αυτή την ομιλία του, ο Τράμπ περιέγραψε το πώς εξανάγκασε τον Μακρόν να τριπλασιάσει τις τιμές των φαρμάκων στην Γαλλία, απειλώντας να αυξήσει τους δασμούς σε όλες τις γαλλικές εισαγωγές στις ΗΠΑ. Ο Τράμπ έχει διακηρύξει πως σκοπεύει να συνδέσει τις Αμερικανικές τιμές στα φάρμακα με τις χαμηλότερες τιμές στις ανεπτυγμένες χώρες – η Γαλλία είναι μία από αυτές τις χώρες και η διπλωματική – όπως και η λογική – ασυνέπεια είναι εδώ εμφανής. Ούτε ο Μακρόν ούτε η γαλλική κυβέρνηση έχουν απαντήσει στους χλευασμούς του Τράμπ, ωστόσο όμως, τέτοια αύξηση τιμών στην Γαλλία δεν έχει παρατηρηθεί μέχρι στιγμής.
Ενδεικτικές πηγές:
Μελέτη του Johannes Nordin για το Σουηδικό Institute for Security and Development Policy
Η κοινή δήλωση ΗΠΑ–Πολωνίας (Απρίλιος 2024) σχετικά με τους στρατηγικούς δεσμούς των δύο χωρών
Η φωτογραφία του Γαλλικού υποβρυχίου Le Téméraire είναι από το Wikimedia Commons
Πετροβούβαλος/Αβέρωφ
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου