1 Απριλίου 2026

Από το 1821 στο 1955: Τα ψευδώνυμα των αγωνιστών της ΕΟΚΑ

Γράφει ο Πέτρος Παπαπολυβίου 
 
(Από το βιβλίο του, Πτυχές και διαθλάσεις του κυπριακού 1821: Πρόσωπα, σχέδια και σκιές, Λευκωσία: Ρίζες, 2022, σσ. 299-301)
 
Ένα κεφάλαιο όπου αποτυπώνεται έντονα η σφραγίδα της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 στην οργάνωση και στα βήματα της ΕΟΚΑ, ήταν τα ψευδώνυμα των Κυπρίων αγωνιστών και αγωνιστριών του 1955. Στην εξαιρετική ερευνητική εργασία του Κωνσταντίνου Π. Κωνσταντινίδη, Ψευδώνυμα και κωδικοί ΕΟΚΑ 1955-1959, Λευκωσία 2011, σελ. 111, όπου αποθησαυρίστηκαν τα ψευδώνυμα που χρησιμοποιήθηκαν στον αγώνα της ΕΟΚΑ, επιβεβαιώθηκε ότι οι κύριες πηγές άντλησης της ονοματοδοσίας τους ήταν: Η Επανάσταση και τα ονόματα των αγωνιστών του 1821, οι θεοί και οι ήρωες της ελληνικής μυθολογίας, οι αγωνιστές του Μακεδονικού αγώνα (όπου η αθρόα συμμετοχή Ελλήνων αξιωματικών επέβαλε τη χρήση ψευδωνύμων), η αρχαία και η βυζαντινή ιστορία, κ.ο.κ.. Έτσι οι Κύπριοι αγωνιστές, νέοι και ταπεινά αγροτόπαιδα στην πλειοψηφία τους, μετέχοντας στον αγώνα της ΕΟΚΑ για την ελευθερία και την ένωση με την Ελλάδα αξιώνονταν να φέρουν «λαμπρά και μεγάλα ονόματα» και να υπογράφουν με αυτά. 
 
Μια πρόχειρη σταχυολόγηση είναι ενδεικτική: Ανδρούτσος, Αρματωλός, Βάγιας, Βάλβης, Βλαχάβας, Βούλγαρης, Βύρων, Γάτσος, Γκούρας (και Γκούραινα), Γρίβας, Αθανάσιος Διάκος, Δέσπω, Δήμος, Δικαίος, Ζαΐμης, Θύμιος, Κανάρης, Καποδίστριας, Καραϊσκάκης, Κατσαντώνης, Κατσώνης, Καψάλης, Κίτσος, Κολοκοτρώνης, Κοραής, Λάμπρος, Λασκαρίνα, Λιάκος, Λόντος, Μακρυγιάννης, Μαντώ, Ματρόζος, Μαυροβουνιώτης, Μήτρος, Μιαούλης, Μπαταριάς, Μπότσαρης, Μπούμπουλης, Μπουμπουλίνα, Νικηταράς, Νοταράς, Νότης, Ξάνθος, Πανουργιάς, Παπανικολής, Παπαφλέσσας, Πετρόμπεης, Πιπίνος, Πλαπούτας, Σαχτούρης, Σκουφάς, Σουλιώτισσα, Τζαβέλλας, Τομπάζης, Τσακάλωφ, Τσαμαδός, Υψηλάντης, Φαβιέρος, Φεραίος, Φιλήμων, Φλέσσας, Φώτος, κ.ά.. Αντίστοιχα, για τοποθεσίες ή κρησφύγετα, χρησιμοποιήθηκαν κωδικοί όπως Γραβιά, Κούγκι, Μεσολόγγι και Σούλι. 
 
Πρέπει να σημειωθεί ότι για λόγους προστασίας οι αγωνιστές και οι αγωνίστριες άλλαζαν συχνά τα ψευδώνυμά τους, επομένως οι παραπάνω συνωμοτικές ονομασίες χρησιμοποιήθηκαν από πολλά μέλη της ΕΟΚΑ και σε διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές («τομείς») ή χρονικά διαστήματα. Πέρα από τα γνωστά ονόματα αγωνιστών του 1821 είναι εμφανής η τάση για ονοματοδοσία με μικρά ονόματα Σουλιωτών (ή Σουλιωτισσών) αγωνιστών / αγωνιστριών, γεγονός που οφείλεται στην ευρύτατη διάδοση και απήχηση των σχετικών λαϊκών θεατρικών έργων στην κυπριακή ύπαιθρο, των αντίστοιχων δημοτικών τραγουδιών, αλλά και των ιδιαίτερα δημοφιλών ελληνικών «ηθογραφικών» κινηματογραφικών ταινιών του μεσοπολέμου. 
 
Ως προς την επιλογή του ονόματος και το «βάπτισμα» των αγωνιστών, τα υψηλόβαθμα στελέχη επέλεγαν οι ίδιοι το ψευδώνυμό τους. Αντίθετα, ειδικά στους νέους αντάρτες, η διαδικασία ήταν διαφορετική. Ο Αυγουστής Ευσταθίου (1934-2022), από το μικρό χωριό Προδρόμι της Πόλης Χρυσοχούς, απόφοιτος Δημοτικού Σχολείου, ο τελευταίος σύντροφος του Γρηγόρη Αυξεντίου στο κρησφύγετο του Μαχαιρά, διηγείται (Αυγουστής Ευσταθίου (επιμ. Ανδρέας Μακρίδης), Αυγουστής Ευσταθίου. Ο Ματρόζος της ΕΟΚΑ και της Κύπρου, Λευκωσία 2012, σελ. 81) ότι πήρε το ψευδώνυμο Ματρόζος, τα Χριστούγεννα του 1955, από τον νεοφερμένο αντάρτη Νίκο Σπανό («Βελισσάριο»), που είχε διακόψει τις σπουδές του στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών για να πάρει μέρος στον απελευθερωτικό αγώνα: Όλοι άρχισαν να σκέφτονται ποια ψευδώνυμα να μας δώσουν και τότε ο Βελισσάριος είπε: «Είναι δύο, ο Ματρόζος …» και έδειξε εμένα, «και ο Πιπίνος» και έδειξε τον Γ.Π. Επρόκειτο για τα μικρά ονόματα ηρώων του 1821. (Στη συνέχεια του αγώνα της ΕΟΚΑ, ο μεν «Ματρόζος» έμελλε να ζήσει τις τελευταίες στιγμές του Αυξεντίου στο φλεγόμενο κρησφύγετό τους, στις 3 Μαρτίου 1957, ενώ ο Γ. Π. («Πιπίνος») έγινε όργανο των Βρετανών και είχε σημαντικό προδοτικό ρόλο στην καταδίωξη του Αυξεντίου.)
 
Στην ίδια (αρκετά πολυάνθρωπη για τα δεδομένα του αντάρτικου της ΕΟΚΑ) χριστουγεννιάτικη σύναξη του 1955, που συνδυάστηκε με την αναδιοργάνωση των ανταρτικών ομάδων της ορεινής περιοχής Πιτσιλιάς από τον Αυξεντίου σε ένα σπάνιο γιορταστικό κλίμα ευφορίας, πήρε το νέο του ψευδώνυμο και ο Μπαταριάς, ο αντάρτης Χαράλαμπος Χριστοδούλου (1933-), απόφοιτος Δημοτικού Σχολείου, γεννημένος στη μικρή ορεινή κοινότητα Σαράντι της Πιτσιλιάς. Αφηγείται στο βιβλίο με τις αναμνήσεις του (Χαράλαμπος Μπαταριάς, ΕΟΚΑ. Οι θύμισες του Μπαταριά 1955-1959, Λευκωσία 20152, σσ. 88-89.): 
 
Σαν έφθασε η σειρά μου, μου είπε [ο Αυξεντίου]. «Βότση εσένα τι ψευδώνυμο θέλεις να σου δώσω»; Βότσης ήτο το πρώτο μου ψευδώνυμο και του απάντησα «όποιο θέλεις μάστρε». Εν τω μεταξύ ο Αυξεντίου γνώριζε ότι έπαιζα βιολί. Τότε τον είδα να ταξιδεύει με το μυαλό του, με τη σκέψη κάπου μακριά, κάπου σε κάποιους χρόνους, και μετά από μια μικρή διακοπή γυρίζει και μου λέει, ενώ το βλέμμα του συνέχιζε να πλανιέται και ο νους του να ταξιδεύει κάπου. «Βρε, το Εικοσιένα στο Μεσολόγγι υπήρχε ένας βιολιτζιής και λαϊκός τραγουδιστής που ονομαζόταν Μπαταριάς», και εκεί είπε και ένα στίχο του Μαλακάση για τον Μπαταριά τον βιολιτζιή του Μεσολογγίου (Παίξε καημένε Μπαταριά το ξακουστό κι αθάνατο βιολί σου) και γυρίζοντας πια εντελώς σε μένα το βλέμμα του μου είπε. «Βρε, επειδή παίζεις βιολί, αφήκες το βιολί και βγήκες στο βουνό και ρίχνεις μπαταριές, δηλαδή τουφετσιές, γιατί η τουφετσιά ονομάζεται και μπαταριά, να συνδυάσουμε τον Μπαταριά τον βιολιτζιή του Μεσολογγίου με την μπαταριά, την τουφετσιά, και να σου δώσω το ψευδώνυμο Μπαταριάς, δέχεσαι βρε;» και του απάντησα «εντάξει μάστρε». Έτσι πήρα το ψευδώνυμο Μπαταριάς, το οποίο μετά τον αγώνα προς τιμή του Αυξεντίου, που μου το έδωσε κάτω από αυτό τον ιστορικό τρόπο, αλλά και μετά τη θυσία του και τον ηρωικό θάνατό του, μετά από ένορκη δήλωση το καθιέρωσα ως επώνυμό μου και υπογράφομαι Χαράλαμπος Μπαταριάς». 
 
Ας προστεθεί ότι ο Θανάσης Μπαταριάς έζησε στο Μεσολόγγι, όπου ήταν πασίγνωστος, όχι όμως κατά «το Εικοσιένα», αλλά στα τέλη του 19ου και στις πρώτες δύο δεκαετίες του 20ού αιώνα. Έγραψαν για αυτόν ποιήματα ο Κωστής Παλαμάς («Του βιολιτζή Μπαταριά το εγκώμιο») και ο Μιλτιάδης Μαλακάσης («Ο Μπαταριάς»). Η φράση που αναφέρει στην αφήγησή του ο αγωνιστής της ΕΟΚΑ δεν ανήκει σε κανένα ποίημα από τα δύο, πλησιάζει όμως πιο πολύ στους παλαμικούς στίχους («Γεια σου καημένε Μπαταριά» και όχι σε αυτούς του ποιήματος του Μαλακάση. Ανεξάρτητα από την εποχή που έζησε ο …πρώτος Μπαταριάς και τη λανθασμένη απόδοση των στίχων και του ποιητή τους, το χαριτωμένο αυτό περιστατικό δείχνει την ισχυρή επίδραση και έλξη που ασκούσαν τα πρόσωπα ή οι τόποι που συνδέονταν με την Επανάσταση του 1821 στην ιδεολογία και στα πρότυπα των αγωνιστών του 1955. 
 
*Το σκίτσο στην κεντρική φωτογραφία από το παράνομο περιοδικό της ΑΝΕ (Άλκιμος Νεολαία ΕΟΚΑ), “Εγερτήριον Σάλπισμα”, στο τεύχος 10 (15 Μαρτίου 1958), σελ. 3, έχει σαφές μήνυμα: Το 1955 είναι συνέχεια του 1821… Εξάλλου συνόδευε εικαστικά το άρθρο “1821-1955”, στη σελ. 2 του ίδιου τεύχους.
 



Share
Posted by ΘΑΝΟΣ ΚΟΥΚ at 12:00 μ.μ.
Κατηγορία Θέματος , , ,

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Εγγραφή σε: Σχόλια ανάρτησης (Atom)

Λίγες οδηγίες πριν επισκεφθείτε το ιστολόγιό μας (Για νέους επισκέπτες)

1. Στην στήλη αριστερά βλέπετε τις αναρτήσεις του ιστολογίου μας τις οποίες μπορείτε ελεύθερα να σχολιάσετε επωνύμως, ανωνύμως ή με ψευδώνυμο, πατώντας απλά την λέξη κάτω από την ανάρτηση που γραφει "σχόλια" ή "δημοσίευση σχολίου" (σας προτείνω να διαβάσετε με προσοχή τις οδηγίες που θα βρείτε πάνω από την φόρμα που θα ανοίξει ώστε να γραψετε το σχόλιό σας). Επίσης μπορείτε να στείλετε σε φίλους σας την συγκεκριμένη ανάρτηση που θέλετε απλά πατώντας τον φάκελλο που βλέπετε στο κάτω μέρος της ανάρτησης. Θα ανοίξει μια φόρμα στην οποία μπορείτε να γράψετε το email του φίλου σας, ενώ αν έχετε προφίλ στο Facebook ή στο Twitter μπορείτε με τα εικονίδια που θα βρείτε στο τέλος της ανάρτησης να την μοιραστείτε με τους φίλους σας.

2. Στην δεξιά στήλη του ιστολογίου μας μπορείτε να βρείτε το πλαίσιο στο οποίο βάζοντας το email σας και πατώντας την λέξη Submit θα ενημερώνεστε αυτόματα για τις τελευταίες αναρτήσεις του ιστολογίου μας.

3. Αν έχετε λογαριασμό στο Twitter σας δινεται η δυνατότητα να μας κάνετε follow και να παρακολουθείτε το ιστολόγιό μας από εκεί. Θα βρείτε το σχετικό εικονίδιο του Twitter κάτω από τα πλαίσια του Google Friend Connect, στην δεξιά στήλη του ιστολογίου μας.

4. Μπορείτε να ενημερωθείτε από την δεξιά στήλη του ιστολογίου μας με τα διάφορα gadgets για τον καιρό, να δείτε ανακοινώσεις, στατιστικά, ειδήσεις και λόγια ή κείμενα που δείχνουν τις αρχές και τα πιστεύω του ιστολογίου μας. Επίσης μπορείτε να κάνετε αναζήτηση βάζοντας μια λέξη στο πλαίσιο της Αναζήτησης (κάτω από τους αναγνώστες μας). Πατώντας την λέξη Αναζήτηση θα εμφανιστούν σχετικές αναρτήσεις μας πάνω από τον χώρο των αναρτήσεων. Παράλληλα μπορείτε να δείτε τις αναρτήσεις του τρέχοντος μήνα αλλά και να επιλέξετε κάποια συγκεκριμένη κατηγορία αναρτήσεων από την σχετική στήλη δεξιά.

5. Μπορείτε ακόμα να αφήσετε το μήνυμά σας στο μικρό τσατάκι του blog μας στην δεξιά στήλη γράφοντας απλά το όνομά σας ή κάποιο ψευδώνυμο στην θέση "όνομα" (name) και το μήνυμά σας στην θέση "Μήνυμα" (Message).

6. Επίσης μπορείτε να μας στείλετε ηλεκτρονικό μήνυμα στην διεύθυνσή μας koukthanos@gmail.com με όποιο περιεχόμενο επιθυμείτε. Αν είναι σε προσωπικό επίπεδο θα λάβετε πολύ σύντομα απάντησή μας.

7. Τέλος μπορείτε να βρείτε στην δεξιά στήλη του ιστολογίου μας τα φιλικά μας ιστολόγια, τα ιστολόγια που παρακολουθούμε αλλά και πολλούς ενδιαφέροντες συνδέσμους.

Να σας υπενθυμίσουμε ότι παρακάτω μπορείτε να βρείτε χρήσιμες οδηγίες για την κατασκευή των αναρτήσεών μας αλλά και στην κάτω μπάρα του ιστολογίου μας ότι έχει σχέση με δημοσιεύσεις και πνευματικά δικαιώματα.

ΣΑΣ ΕΥΧΟΜΑΣΤΕ ΚΑΛΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ

Χρήσιμες οδηγίες για τις αναρτήσεις μας.

1. Στις αναρτήσεις μας μπαίνει ΠΑΝΤΑ η πηγή σε οποιαδήποτε ανάρτηση ή μερος αναρτησης που προέρχεται απο άλλο ιστολόγιο. Αν δεν προέρχεται από κάποιο άλλο ιστολόγιο και προέρχεται από φίλο αναγνώστη ή επώνυμο ή άνωνυμο συγγραφέα, υπάρχει ΠΑΝΤΑ σε εμφανες σημείο το ονομά του ή αναφέρεται ότι προέρχεται από ανώνυμο αναγνώστη μας.

2. Για όλες τις υπόλοιπες αναρτήσεις που δεν έχουν υπογραφή ΙΣΧΥΕΙ η αυτόματη υπογραφή της ανάρτησης. Ετσι όταν δεν βλέπετε καμιά πηγή ή αναφορά σε ανωνυμο ή επώνυμο συντάκτη να θεωρείτε ΩΣ ΑΥΣΤΗΡΟ ΚΑΝΟΝΑ ότι ισχύει η αυτόματη υπογραφή του αναρτήσαντα.

3. Οταν βλέπετε ανάρτηση με πηγή ή και επώνυμο ή ανώνυμο συντάκτη αλλά στη συνέχεια υπάρχει και ΣΧΟΛΙΟ, τότε αυτό είναι ΚΑΙ ΠΑΛΙ του αναρτήσαντα δηλαδή είναι σχόλιο που προέρχεται από το ιστολόγιό μας.

Σημείωση: Να σημειώσουμε ότι εκτός των αναρτήσεων που υπογράφει ο διαχειριστής μας, όλες οι άλλες απόψεις που αναφέρονται σε αυτές ανήκουν αποκλειστικά στους συντάκτες των άρθρων. Τέλος άλλες πληροφορίες για δημοσιεύσεις και πνευματικά δικαιώματα μπορείτε να βρείτε στην κάτω μπάρα του ιστολογίου μας.