Η ΘΕΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ

Του Υποστρατήγου ε.α. Κ. Χ. Κωνσταντινίδη 

 

Το όνομα της Αφροδίτης συνδέθηκε ήδη από την αρχαιότητα με τον αφρό, εξαιτίας του μύθου της γέννησής της από τον αφρό της θάλασσας. Η Αφροδίτη είναι η θεά της ομορφιάς, του έρωτα, της επιθυμίας και της γονιμότητας και αποτελεί μία από τις σημαντικότερες θεότητες του αρχαίου ελληνικού κόσμου.

 

Οι Ρωμαίοι την ταύτισαν με τη Venus, ενώ στον ευρύτερο χώρο της Ανατολικής Μεσογείου και της Εγγύς Ανατολής συναντώνται συγγενείς θεότητες, όπως η Αστάρτη των Φοινίκων και η Αστάρτη/Ιστάρ της Μεσοποταμίας. Η σύγκριση αυτών των θεοτήτων φανερώνει έναν ευρύτερο αρχαίο συμβολισμό γύρω από τη γυναικεία ομορφιά, τη γονιμότητα, τη σεξουαλικότητα και τη δύναμη της ζωής.

 

Η Αφροδίτη και ο Έρως

 

Η Αφροδίτη συνδέθηκε στενά με τον Έρωτα, τη δύναμη της ερωτικής επιθυμίας και της ένωσης. Στη μεταγενέστερη μυθολογική παράδοση ο Έρως παρουσιάζεται ως γιος της Αφροδίτης, όμως στην αρχαιότερη κοσμογονική παράδοση του Ησιόδου ο Έρως είναι μία από τις αρχέγονες κοσμικές δυνάμεις και εμφανίζεται πριν από τη γέννηση των θεών και των ανθρώπων.

 

Η σημασία του Έρωτα υπερβαίνει, επομένως, την απλή ερωτική επιθυμία. Συμβολίζει τη δύναμη που ελκύει, συνδέει και ενώνει διαφορετικά στοιχεία, επιτρέποντας έτσι τη δημιουργία και τη διαιώνιση της ζωής.

 

Ο Ησίοδος, στη Θεογονία, περιγράφει τη γέννηση της Αφροδίτης από τον αφρό της θάλασσας, ο οποίος δημιουργήθηκε όταν τα αποκομμένα γεννητικά όργανα του Ουρανού έπεσαν στη θάλασσα. Ο Όμηρος, αντίθετα, παρουσιάζει μια διαφορετική γενεαλογία: στην Ιλιάδα η Αφροδίτη εμφανίζεται ως κόρη του Δία και της Διώνης.

 

Ο Πλάτων, στο Συμπόσιο, διακρίνει δύο μορφές της Αφροδίτης: την Ουρανία Αφροδίτη, που συνδέεται με έναν ανώτερο και πνευματικότερο έρωτα, και την Πάνδημο Αφροδίτη, που σχετίζεται με τον κοινό και σωματικό έρωτα. Η διάκριση αυτή προσδίδει στον μύθο μια βαθύτερη φιλοσοφική διάσταση.

 

Αφροδίτη, Ήφαιστος και Άρης

 

Σύμφωνα με τη γνωστή μυθολογική παράδοση, η Αφροδίτη ήταν σύζυγος του Ηφαίστου, όμως διατηρούσε ερωτική σχέση με τον Άρη. Η ιστορία αυτή παρουσιάζει τη σύγκρουση ανάμεσα στον γάμο, την κοινωνική τάξη και την ακατανίκητη δύναμη της ερωτικής επιθυμίας.

 

Η ίδια η Αφροδίτη μπορούσε να γίνει πηγή τόσο της ένωσης όσο και της σύγκρουσης. Ο έρωτας ενώνει τους ανθρώπους, αλλά η επιθυμία, η ζήλια και ο ανταγωνισμός μπορούν ταυτόχρονα να οδηγήσουν στη διάλυση των σχέσεων.

 

Η τιμωρία των γυναικών της Λήμνου

 

Ένας ακόμη μύθος αναφέρει ότι οι γυναίκες της Λήμνου έπαψαν να τιμούν την Αφροδίτη. Η θεά, οργισμένη, τις τιμώρησε προκαλώντας στο σώμα τους τόσο δυσάρεστη οσμή, ώστε οι άνδρες τους τις εγκατέλειψαν και στράφηκαν σε γυναίκες από τη Θράκη.

 

Η παράδοση συνεχίζει με την άφιξη των Αργοναυτών, οι οποίοι ενώθηκαν με τις γυναίκες της Λήμνου και απέκτησαν μαζί τους παιδιά. Ο μύθος μπορεί να διαβαστεί συμβολικά ως μια ιστορία ρήξης και επανασύνδεσης, όπου η άρνηση της θεάς του έρωτα οδηγεί στη διάλυση της κοινωνικής τάξης και η επανένωση αποκαθιστά τη ζωή.

 

Το μήλο της Έριδας

 

Απέναντι στην ενωτική δύναμη του Έρωτα βρίσκεται συμβολικά η Έρις, η θεότητα της φιλονικίας και της διχόνοιας.

 

Σύμφωνα με τη γνωστή παράδοση, η Έρις, επειδή δεν είχε προσκληθεί στους γάμους του Πηλέα και της Θέτιδας, έριξε ανάμεσα στους θεούς ένα χρυσό μήλο με την επιγραφή:

«Τῇ καλλίστῃ» — «στην ομορφότερη».

 

Το μήλο διεκδίκησαν η Ήρα, η Αθηνά και η Αφροδίτη. Ο Δίας απέφυγε να τις κρίνει και ανέθεσε την κρίση στον Πάρη, τον Τρώα πρίγκιπα, ο οποίος ήταν επίσης γνωστός ως Αλέξανδρος.

 

Η Ήρα του υποσχέθηκε εξουσία και βασιλεία, η Αθηνά δόξα και στρατιωτική νίκη, ενώ η Αφροδίτη τού υποσχέθηκε την αγάπη της Ελένης, της ομορφότερης γυναίκας της εποχής. Ο Πάρης έδωσε το μήλο στην Αφροδίτη.

 

Η απόφασή του οδήγησε τελικά στην αρπαγή της Ελένης και αποτέλεσε, σύμφωνα με την παράδοση, μία από τις βασικές αφορμές για τον Τρωικό Πόλεμο.

 

Η γέννηση της Αφροδίτης από τη θάλασσα

 

Στην ησιόδεια παράδοση, ο Κρόνος ακρωτηρίασε τον Ουρανό και πέταξε τα γεννητικά του όργανα στη θάλασσα. Από τον αφρό που δημιουργήθηκε γεννήθηκε η Αφροδίτη. Από το αίμα του Ουρανού που έπεσε στη Γη γεννήθηκαν, μεταξύ άλλων, οι Ερινύες, οι οποίες συνδέονται με την τιμωρία και την αποκατάσταση της κοσμικής τάξης.

 

Η Αφροδίτη αναδύθηκε από τη θάλασσα και, σύμφωνα με την παράδοση, συνδέθηκε ιδιαίτερα με τα Κύθηρα και την Κύπρο. Η Πάφος της Κύπρου αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα της λατρείας της και η Κύπρος θεωρήθηκε κατεξοχήν νησί της Αφροδίτης.

 

Στην Ελλάδα η λατρεία της ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένη. Στην Κόρινθο υπήρχε σημαντικό ιερό της Αφροδίτης, γύρω από το οποίο δημιουργήθηκε ήδη από την αρχαιότητα η παράδοση για μεγάλο αριθμό γυναικών αφιερωμένων στη θεά. Η περίφημη αναφορά του Στράβωνα σε «χίλιες ἱερόδουλες» έχει προκαλέσει μεγάλη συζήτηση στη σύγχρονη έρευνα και δεν πρέπει να λαμβάνεται χωρίς επιφύλαξη ως απόδειξη οργανωμένης «ιερής πορνείας».

 

Οι ιερόδουλες στην αρχαία λατρεία αποτελούν ένα θέμα που συχνά συνδέεται με τον λεγόμενο «ιερό γάμο» και την ιερά πορνεία. Ωστόσο, χρειάζεται προσοχή, γιατί η ιδέα ότι υπήρχε συστηματικά διαδεδομένη «ιερή πορνεία» στους αρχαίους Ελληνες είναι ψευδής.

 

ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ

 

Έρωτας, εταίρες, γκέισες και η κοσμική δύναμη της ένωσης και της διάλυσης

 

1. Οι ιερόδουλες στην αρχαία λατρεία

 

Η παρουσία γυναικών συνδεδεμένων με ιερά και θεότητες αποτελεί ένα σύνθετο κεφάλαιο της αρχαίας θρησκευτικής ιστορίας. Το θέμα συνδέθηκε ιδιαίτερα με την έννοια της «ιερής πορνείας», δηλαδή με την υποτιθέμενη πρακτική κατά την οποία γυναίκες προσέφεραν σεξουαλικές υπηρεσίες στο πλαίσιο της λατρείας μιας θεότητας.

 

Ωστόσο, η σύγχρονη ιστοριογραφία αντιμετωπίζει με μεγάλη επιφύλαξη τη γενικευμένη αυτή εικόνα. Οι αρχαίες πηγές είναι περιορισμένες και συχνά μεταγενέστερες, ενώ πολλές παλαιότερες ερμηνείες φαίνεται ότι μετέφεραν σύγχρονες αντιλήψεις πάνω σε διαφορετικές αρχαίες κοινωνίες.

 

Επομένως, δεν πρέπει να ταυτίζουμε κάθε γυναίκα που υπηρετούσε ή συνδεόταν με ένα ιερό με την έννοια της πόρνης ή της «ιερόδουλης».

 

2. Η εταίρα στην αρχαία Ελλάδα

 

Η εταίρα (ἑταίρα) αποτελούσε ιδιαίτερη κοινωνική κατηγορία στην αρχαία Ελλάδα, κυρίως στην κλασική Αθήνα. Σε αντίθεση με την κοινή πόρνη, η εταίρα μπορούσε να προσφέρει όχι μόνο ερωτική σχέση αλλά και συντροφιά, συζήτηση και ψυχαγωγία.

 

Ορισμένες εταίρες φαίνεται ότι διέθεταν μόρφωση, κοινωνικές δεξιότητες και καλλιέργεια και μπορούσαν να συμμετέχουν σε συμπόσια, όπου η συζήτηση, η μουσική και η πνευματική ανταλλαγή αποτελούσαν σημαντικό μέρος της κοινωνικής ζωής.

 

Χαρακτηριστικά παραδείγματα που συνδέθηκαν με την παράδοση είναι η Ασπασία, σύντροφος του Περικλή, και η Φρύνη, η οποία έγινε γνωστή για την ομορφιά και τον πλούτο της.

 

3. Τα προσόντα της εταίρας

 

Η επιτυχία μιας εταίρας δεν βασιζόταν αποκλειστικά στη σωματική ομορφιά. Σημαντικά προσόντα μπορούσαν να είναι:η ομορφιά και η προσωπική φροντίδα,η εξυπνάδα και η ευστροφία,η μόρφωση και η καλλιέργεια,η μουσική, ο χορός και το τραγούδι,η ικανότητα συνομιλίας και κοινωνικής συναναστροφής,η γνώση των κοινωνικών κανόνων και των εθίμων,η αυτοπεποίθηση και η οικονομική διαχείριση,η διακριτικότητα.

 

Λειτουργεί ως μορφωμένη συνοδού, ικανή να συνδυάζει την ομορφιά με την καλλιέργεια, την ψυχαγωγία και την κοινωνική παρουσία.

 

4. Εταίρα και γκέισα

 

Μια ενδιαφέρουσα σύγκριση μπορεί να γίνει ανάμεσα στην εταίρα της αρχαίας Ελλάδας και τη γκέισα της Ιαπωνίας. Δεν πρόκειται για ταυτόσημους θεσμούς, αλλά υπάρχουν ορισμένες κοινωνικές αναλογίες.

 

Και οι δύο μπορούσαν να καλλιεργούν δεξιότητες που ξεπερνούσαν τη σωματική εμφάνιση: μουσική, χορό, συνομιλία, κοινωνική ευγένεια, γνώση των εθιμοτυπικών κανόνων και ικανότητα ψυχαγωγίας.

 

Υπάρχει όμως μια ουσιώδης διαφορά. Η γκέισα ήταν πρωτίστως επαγγελματίας καλλιτέχνιδα και οικοδέσποινα. Η σεξουαλική σχέση δεν αποτελούσε τον ορισμό του επαγγέλματός της.

 

Αν αναζητήσουμε στην ιαπωνική ιστορία μια μορφή περισσότερο συγκρίσιμη με την εταίρα, θα πρέπει να στραφούμε στις oiran, δηλαδή στις υψηλού κύρους εταίρες των χώρων ψυχαγωγίας της περιόδου Edo, και όχι στις γκέισες.

 

Η σύγκριση, επομένως, δεν πρέπει να είναι:

εταίρα = γκέισα,

αλλά μάλλον:

εταίρα και γκέισα = δύο διαφορετικοί πολιτισμικοί θεσμοί που ανέπτυξαν την τέχνη της συντροφιάς, της ψυχαγωγίας και της κοινωνικής παρουσίας.

 

5. Έρως και Έρις — η κοσμική αρχή

 

Πέρα από τον μύθο, η μορφή της Αφροδίτης υπάρχει και η φιλοσοφία.

 

Ο Εμπεδοκλής υποστήριξε ότι τίποτε δεν γεννιέται από το μηδέν και τίποτε δεν εξαφανίζεται οριστικά. Τα τέσσερα «ριζώματα» — γη, νερό, αέρας και φωτιά — παραμένουν αιώνια, ενώ αυτό που μεταβάλλεται είναι ο τρόπος με τον οποίο ενώνονται και χωρίζονται.

 

Δύο μεγάλες δυνάμεις κυβερνούν αυτή την κοσμική κίνηση:

Φιλότης — Έρως: η δύναμη που ενώνει, συνθέτει και δημιουργεί δεσμούς.

Νεῖκος — Έρις: η δύναμη που χωρίζει, διαφοροποιεί και διαλύει τις ενώσεις.

 

Έτσι, η φύση δεν είναι στατική. Είναι μια αέναη κίνηση ανάμεσα στη σύνθεση και την αποσύνθεση, στην ένωση και στον διαχωρισμό.

 

6. Από το σύμπαν στη Γη

 

Η κοσμική αυτή αρχή μπορεί να μεταφερθεί συμβολικά και στη γήινη ζωή.

 

Ο Έρως ενώνει τους ανθρώπους, τα σώματα, τις οικογένειες και τις γενιές. Μέσω της ένωσης γεννιέται νέα ζωή. Η Έρις, αντίθετα, δημιουργεί αντιπαλότητες, συγκρούσεις και διαχωρισμούς. Όμως και η διάλυση αποτελεί μέρος της φυσικής τάξης, γιατί μέσα από αυτήν οι παλιές μορφές μετασχηματίζονται και δημιουργούνται νέες.

 

Ο άνθρωπος, επομένως, δεν βρίσκεται έξω από αυτή την κοσμική διαδικασία. Την επαναλαμβάνει μέσα στην ψυχή του, στις σχέσεις του, στην κοινωνία και στη φύση.

 

Ο Έρως δεν είναι μόνο η ερωτική επιθυμία. Είναι η βαθύτερη δύναμη που αναζητά την ένωση.

 

Η Έρις δεν είναι μόνο η φιλονικία. Είναι η δύναμη που διαφοροποιεί, διαχωρίζει και οδηγεί τις υπάρχουσες μορφές σε νέα κατάσταση.

 

7. Η τελική σύνθεση

 

Η ίδια κίνηση που παρατηρούμε στον μύθο — ο έρωτας που ενώνει, η ζήλια που χωρίζει, η επιθυμία που δημιουργεί σχέσεις και η σύγκρουση που τις διαλύει — μπορεί να θεωρηθεί μικρογραφία μιας ευρύτερης κοσμικής διαδικασίας.

 

Τίποτε δεν μένει ίδιο. Όλα μετασχηματίζονται. Ο Έρως συνδέει και το Νεῖκος διαχωρίζει . Και μέσα από αυτή την αέναη εναλλαγή γεννιούνται, μεταβάλλονται και χάνονται οι μορφές της φύσης και της ζωής.

 

Η Αφροδίτη, επομένως, δεν είναι μόνο η θεά της ομορφιάς και του ερωτικού πάθους. Είναι σύμβολο της ίδιας της δύναμης της ζωής που αναζητά την ένωση, ενώ απέναντί της η Έρις θυμίζει ότι κάθε ένωση εμπεριέχει τη διάλυσης και κάθε διάλυση την πιθανότητα μιας νέας σύνθεσης.

 

Υποστράτηγος ε.α. Κωνσταντίνος Κωνσταντινίδης

Συγγραφέας – Μέλος της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών

Amphiktyon Blog: http://www.amphiktyon.blogspot.com

Amphiktyon Official Site: http://www.amphiktyon.org

Share