Το μάθημα των Θρησκευτικών στην Ευρωπαϊκή Ένωση (μέρος 3ο)

συνέχεια από το 2ο μέρος

Γράφει ο Σωτήρης Μητραλέξης

Η θέση της θρησκευτικής εκπαίδευσης στο διδακτικό πρόγραμμα 

Είτε η θρησκευτική εκπαίδευση είναι ομολογιακή είτε μη-ομολογιακή, τα θρησκευτικά διδάσκονται ως ξεχωριστό μάθημα σε όλες τις περιπτώσεις, με μόνη την εξαίρεση της Γαλλίας. Οι διαφορές ανάμεσα στις χώρες σχετίζονται με το αν το μάθημα βρίσκεται στον κεντρικό κορμό/πυρήνα των μαθημάτων, με το πόσες διδακτικές ώρες παρέχονται στο μάθημα, κλπ.

Στη Ρουμανία, το ορθόδοξο μάθημα θρησκευτικών αποτελεί ένα βασικό κομμάτι του υποχρεωτικού προγράμματος σπουδών. Οι μαθητές έχουν το δικαίωμα της εξαιρέσεως αφ' ης στιγμής το ζητήσουν οι γονείς τους, αλλά δεν υπάρχει εναλλακτικό μάθημα. Τα θρησκευτικά εντάσσονται στον πυρήνα των μαθημάτων «άνθρωπος και κοινωνία» μαζί με την ιστορία, τη γεωγραφία και την αγωγή του πολίτη. Διδάσκεται για μία ώρα την εβδομάδα στα δημοτικά σχολεία και στα γυμνάσια-λύκεια (6 έως 18 ετών). Το διδακτικό πρόγραμμα καταρτίζεται από την εκάστοτε θρησκευτική ομολογία και λαμβάνει την τελική έγκριση από το υπουργείο παιδείας. Οι μαθητές μπορούν να εξαιρεθούν από το μάθημα με την έγγραφη αίτηση των γονέων τους ή των νόμιμων κηδεμόνων τους. Αυτές οι περιπτώσεις όμως είναι σπάνιες, με το 90% των μαθητών να συμμετέχουν στο μάθημα των ορθοδόξων θρησκευτικών. Στην Τσεχία από την άλλη, η συμμετοχή στο ομολογιακό μάθημα θρησκευτικών είναι πολύ χαμηλή. Δεν υπάρχουν επίσημες στατιστικές, αλλά μια πηγή σημειώνει πως μόλις το 5,9% των μαθητών των δημοτικών σχολείων παρακολουθούν το μάθημα των θρησκευτικών, ενώ μόλις το 0,79% το παρακολουθούν στο γυμνάσιο και στο λύκειο (ICCS 2007).

Στη Σουηδία, η μη-ομολογιακή θρησκευτική εκπαίδευση αποτελεί ένα από τα μαθήματα μιας ομάδος μαθημάτων στο κεντρικό διδακτικό πρόγραμμα μαζί με την ιστορία, τη γεωγραφία, την θρησκευτική και πολιτειακή εκπαίδευση. Στα εννέα χρόνια της υποχρεωτικής εκπαίδευσης, 885 ώρες παραχωρούνται συνολικά σε αυτόν τον πυρήνα μαθημάτων. Οι δήμοι και τα σχολεία αποφασίζουν για την κατανομή του χρόνου σε κάθε ένα μάθημα από αυτή την ομάδα μαθημάτων κατά τη διάρκεια των εννέα ετών, οπότε στην πράξη παρατηρείται ποικιλομορφία.

Στην Ισπανία, η διδασκαλία των θρησκευτικών (ρωμαιοκαθολικισμός) τίθεται στην επιλογή των μαθητών, όμως τα σχολεία είναι υποχρεωμένα να προσφέρουν το μάθημα, το οποίο συμπεριλαμβάνεται στα πεδία γνώσεως του κεντρικού κορμού μαθημάτων. 210 ώρες παρέχονται σε κάθε έναν από τους τρεις κύκλους πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης στο πεδίο «θρησκευτικά/εκπαιδευτικές δραστηριότητες», ενώ 175 ώρες παραχωρούνται κατά τα τέσσερα χρόνια της υποχρεωτικής δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. 

Στη δευτεροβάθμια, οι μαθητές που επιλέγουν τα θρησκευτικά μπορούν να επιλέξουν περαιτέρω ανάμεσα σε ρωμαιοκαθολικό μάθημα θρησκευτικών (ή άλλης ομολογίας που έχει επιτύχει συμφωνία με το κράτος) και σε ένα μάθημα «ιστορίας και πολιτισμού των θρησκειών». Οι μαθητές που δεν επιλέγουν κανέναν από τους δύο τύπους θρησκευτικής εκπαίδευσης είναι υποχρεωμένοι να παρακολουθήσουν εναλλακτικές δραστηριότητες. Συγκεκριμένα διδακτικά προγράμματα για το μάθημα των ρωμαιοκαθολικών θρησκευτικών, όπως και για το μάθημα των προτεσταντικών, εβραϊκών και μουσουλμανικών θρησκευτικών, έχουν συμφωνηθεί με το κράτος το 1992. (Μια πρόσφατη συμφωνία για τα ρωμαιοκαθολικά θρησκευτικά εγκρίθηκε εκ νέου το 2007). Σύμφωνα με τις στατιστικές του υπουργείου παιδείας για το 2005/2006, από όλα τα δημοτικά σχολεία, ιδιωτικά και δημόσια, το 78,83% των μαθητών επέλεξε τα ρωμαιοκαθολικό θρησκευτικά (59,48% στην υποχρεωτική δευτεροβάθμια εκπαίδευση), ενώ το 20,52% των μαθητών επέλεξε εκπαιδευτικές δραστηριότητες αντί για θρησκευτικά (40,39% στην υποχρεωτική δευτεροβάθμια εκπαίδευση).

Στην Ολλανδία, ο νόμος του 1985 για την δημοτική πρωτοβάθμια εκπαίδευση εισήγαγε στο πρόγραμμα σπουδών και των ιδιωτικών και των δημόσιων σχολείων ένα νέο πεδίο γνώσης που καλύπτει τα 'θρησκευτικά και φιλοσοφικά κινήματα'. Το μάθημα που μπορεί να διδαχθεί ξεχωριστά ή να συμπεριληφθεί σε άλλα μαθήματα. Ενδεχομένως αυτό να μοιάζει σαν μια διάνοιξη του ολλανδικού σχολείου στην θρησκευτική ποικιλομορφία, η πραγματικότητα όμως είναι διαφορετική. Καθ' ότι ναι μεν τα ιδιωτικά ομολογιακά χριστιανικά σχολεία, όπου η θρησκεία διδασκόταν αποκλειστικά σε ένα χριστιανικό πλαίσιο, υποχρεούνται τώρα να διδάξουν και άλλες θρησκείες, μα στα δημόσια σχολεία το μάθημα της θρησκευτικής εκπαιδεύσεως εισάγεται για πρώτη φορά. Υφίσταται όμως ακόμα μια ασάφεια. Το 1998, 13 χρόνια μετά την εισαγωγή του μαθήματος, διαπιστώθηκε ότι το μάθημα των θρησκειών του κόσμου δεν διδασκόταν σε όλα τα σχολεία. Και ότι όπου διδάσκονταν, δεν υπήρχε ομοιογένεια ως προς το περιεχόμενο, την διδακτική, και τις διδακτικές ώρες που παρέχονται σε αυτό. 

Τα δημόσια σχολεία έχουν επίσης τη δυνατότητα να διαθέσουν μαθήματα επιλογής συγκεκριμένης θρησκείας μετά από αίτημα των γονέων των μαθητών. Σε αυτήν την περίπτωση, παρέχουν τον απαραίτητο χώρο και χρόνο διδασκαλίας. Τα ιδιωτικά σχολεία, κυρίως ομολογιακά, τα οποία παρακολουθεί η μεγάλη πλειονότητα των μαθητών (περισσότερο από το 75% του συνόλου), είναι ελεύθερα να προσλάβουν τους καθηγητές που επιθυμούν και να λάβουν αποφάσεις σχετικά με μαθήματα όπως τα θρησκευτικά, τα οποία είναι έξω από τον βασικό πυρήνα μαθημάτων.

Στην Αγγλία έχουν λάβει χώρα σημαντικές εξελίξεις τα τελευταία 20 χρόνια σχετικά με την μη-ομολογιακή και πολυθρησκευτική εκπαίδευση στο σχολικό σύστημα. Το υποχρεωτικό αυτό μάθημα δεν περιλαμβάνεται στον εθνικό κορμό μαθημάτων, όπως αυτός ορίστηκε με το νόμο του 1988, αλλά κατέχει συγκεκριμένη και επαρκώς ορισμένη θέση. Ο νόμος υπαγορεύει ότι κάθε σχολείο ορίζει, μέσα στο πλαίσιο που θέτει μία αντιπροσωπευτική τοπική επιτροπή, ένα τοπικά συμφωνημένο διδακτικό πρόγραμμα θρησκευτικής εκπαιδεύσεως, το οποίο πρέπει να αναθεωρείται κάθε πέντε χρόνια. Το διδακτικό πρόγραμμα οφείλει να αντανακλά τις χριστιανικές παραδόσεις της χώρας, αλλά και να λαμβάνει υπ' όψιν τις θρησκείες του μεταναστευτικού υπόβαθρου του μεικτού πλέον πληθυσμού, καθώς και φιλοσοφικά συστήματα όπως ο ουμανισμός. Η θρησκευτική εκπαίδευση στοχεύει και στην εκμάθηση σχετικά με τις θρησκείες αλλά και στην εκμάθηση από τις θρησκείες, σύμφωνα με την περιγραφή της. Όπως και σε άλλα μαθήματα, οι διδακτικές ώρες που παραχωρούνται στα θρησκευτικά δεν ορίζονται επακριβώς με νόμο, αλλά ο νόμος ορίζει μόνον ένα μίνιμουμ διδακτικών ωρών και από εκει και πέρα οι διδακτικές ώρες επαφίενται στην κρίση του εκάστοτε σχολείου.

Στη Γαλλία, όπως παρατηρήσαμε, τα τελευταία 20 χρόνια και ακόμα περισσότερο προσφάτως, μετά την αναφορά του Debray το 2002, παρατηρούμε μία μετατόπιση από μια αμιγέστερα κοσμική αντίληψη στα σχολεία, η οποία εξορίζει τη θρησκεία από το εκπαιδευτικό πρόγραμμα, σε μία αντιμετώπιση που περιλαμβάνει τη διδασκαλία δεδομένων και πληροφοριών περί θρησκείας. Αυτό δεν συνιστά ένα ξεχωριστό μάθημα, αλλά εντάσσεται σε μια σειρά άλλων μαθημάτων όπως η ιστορία, η γεωγραφία, η λογοτεχνία, η αγωγή του πολίτου και τα καλλιτεχνικά.


Διδάσκοντες

Η κατάσταση σχετικά με τους διδάσκοντες του μαθήματος των θρησκευτικών παρουσιάζει επίσης μεγάλη ποικιλία. Συνήθως μισθοδοτούνται από το κράτος, είτε στην περίπτωση ομολογιακού μαθήματος (π.χ. Ισπανία, όπου υφίσταται συμφωνία με την Αγία Έδρα του Βατικανού, και Ρουμανία, όπου το μάθημα βασίζεται στις συνταγματικές οδηγίες) είτε στην περίπτωση μη-ομολογιακού μαθήματος (όπως όπως στη Αγγλία και στη Σουηδία). Ενίοτε διαφοροποιούνται από τους άλλους διδάσκοντες, όπως συμβαίνει στην περίπτωση της Ισπανίας, όπου δεν τυγχάνουν δημόσιοι υπάλληλοι αλλά μισθοδοτούνται από το κράτος. Μολαταύτα, από το 2007 και προκειμένου να αφαιρεθεί η επισφάλειά τους, λαμβάνουν μόνιμα συμβόλαια και χρειάζεται να πληρούν τις ίδιες προϋποθέσεις με τους άλλους διδάσκοντες. Το ίδιο συμβαίνει στη Σουηδία, στην Αγγλία και στη Ρουμανία. 

Συμπεράσματα

Παρατηρούμε την εντυπωσιακή ποικιλία διαφορετικών διευθετήσεων ως προς τη διδασκαλία του μαθήματος των θρησκευτικών στις χώρες της ευρωπαϊκής ένωσης, από την πληθώρα των κρατών με μάθημα ομολογιακού χαρακτήρα, μέχρι τις χώρες με μη-ομολογιακό μάθημα το οποίο παρέχει ιδιαίτερη θέση στον χριστιανισμό, μέχρι τις χώρες με κοσμικό μάθημα ηθικής και παροχή του ως εναλλακτικού μαθήματος στα θρησκευτικά, μέχρι την ειδική περίπτωση της Γαλλίας, όπου και πάλι η έκλειψη κάθε μαθήματος θρησκευτικών αναγνωρίστηκε ως επιζήμιο πρόβλημα, με αποτέλεσμα την εισαγωγή των «δεδομένων περί θρησκείας».

Παρατηρούμε επίσης ότι συνήθως στις ευρωπαϊκές χώρες όπου παρέχεται ομολογιακό μάθημα θρησκευτικών, (α) το κράτος μισθοδοτεί τους διδάσκοντες ακόμα και όταν αυτοί επιλέγονται από την εκάστοτε ομολογία, και (β) η εκάστοτε ομολογία λαμβάνει--άλλοτε εξ ολοκλήρου και άλλοτε εν μέρει--θεσμικό και αναγνωρισμένο ρόλο στην (συν)διαμόρφωση του μαθήματος. Παρατηρούμε επίσης την παρουσίαση ενός μαθήματος «ηθικής» ως αυτονόητα εκκοσμικευμένης μορφής θρησκευτικού μαθήματος (το μάθημα «ηθικής» ως «θρησκευτικά χωρίς θρησκεία», με την λογική συνεπαγωγή ότι τα θρησκευτικά είναι «μάθημα ηθικής με θρησκεία»), λογική εντελώς ξένη με το πλαίσιο ιδεών που διαπιστώνουμε στην ορθόδοξη θεολογία, ιδίως του 20ου και 21ου αιώνα. 

Το τί συμβαίνει στις χώρες της ευρωπαϊκής ένωσης δεν αποτελεί αναγκαστικά πανάκεια. Όμως, ένα δεσπόζον χαρακτηριστικό του ελλαδικού δημοσίου λόγου αποτελεί η αρνητική ελληνική ιδιαιτερότητα, δηλαδή η διαβεβαίωση για μια εκπληκτική ποικιλία ζητημάτων πως «αυτά συμβαίνουν μόνο στην Ελλάδα» και «πουθενά στην Ευρώπη», συνήθως αναφερόμενη σε καταστάσεις που αποτελούν πληκτικά κοινό τόπο σε σειρά χωρών της Ευρώπης ή του δυτικού κόσμου γενικώτερα. (Όσον αφορά στα ζητήματα εκκλησίας-κράτους, αυτή η τάση συνοδεύεται συχνά από την καθολικοποίηση της γαλλικής ιδιαιτερότητας, δηλαδή την βεβαιότητα πως ό,τι συμβαίνει κατ' αποκλειστικότητα στην Γαλλία συμβαίνει σε «όλη την Ευρώπη»). Δεδομένου ότι η σχολική θρησκευτική εκπαίδευση αποτελεί κατ' εξοχήν χώρο τέτοιων λαθροχειριών, ελπίζουμε η παρούσα αναφορά και η πληροφόρηση σχετικά με τα ευρωπαϊκώς ισχύοντα να προσφέρει λίγο ορθολογισμό σε όσους τον μονοπωλούν--ερήμην του. 

Η άποψή μας

Σήμερα, είτε με το νέο πρόγραμμα σπουδών είτε με το παλαιό, το μάθημα είναι ομολογιακό (δηλαδή: ούτε κατηχητικό ούτε θρησκειολογικό) και κατ' επιλογήν (αφού η εξαίρεση από αυτό δεν επιφέρει καμμία συνέπεια, σε αντίθεση με την ιστορία ή τα μαθηματικά). Τί θα προτείναμε εμείς;

Αφ' ης στιγμής το μάθημα δεν είναι κατηχητικό (ΚΑΤΗΧΗΤΙΚΟ είναι ένα μάθημα το οποίο απευθύνεται σε πιστούς, ΟΜΟΛΟΓΙΑΚΟ είναι ένα μάθημα το οποίο επικεντρώνεται σε μία θρησκεία/ομολογία, παρέχοντας γνώσεις γι' αυτήν, χωρίς να αποκλείεται εμβριθής ενημέρωση για άλλα θρησκεύματα), δε θα πρέπει να συναρτάται με το θρήσκευμα (ή την έλλειψη αυτού) του μαθητή.

Όποιος τελειώνει το σχολείο στην Ελλάδα, οφείλει να γνωρίζει οπωσδήποτε κάποια πράγματα για τον ορθόδοξο χριστιανισμό, αλλιώς αδυνατεί να καταλάβει τη χώρα στην οποία ζει και την υποχρεωτική εκπαίδευση της οποίας έχει ολοκληρώσει--του λείπουν βασικές, θεμελιώδεις γνώσεις (κάτι που κατανόησαν και διόρθωσαν ακόμα και οι λαϊσιστές Γάλλοι). Γνώσεις όπως γιατί οι ορθόδοξοι φτιάχνουν εικόνες, σε τί Θεό πιστεύουν, πώς διαμορφώθηκε η πίστη τους, τί γιορτάζουν και γιατί, κλπ. Έλλειψη τέτοιων γνώσεων για κάποιον που ζει στην Ελλάδα σημαίνει ελλιπή εγγραμματοσύνη, κατά τον ίδιο τρόπο που θεωρούνται εκ των ων ουκ άνευ γνώσεις όπως το πού είναι η Πρέβεζα, πώς λύνονται οι δευτεροβάθμιες εξισώσεις, ή τί έγινε το 1940. (Ένας Ιταλός με ιταλική εθνική συνείδηση δε μπορεί να ζητήσει στο ελληνικό σχολείο την απαλλαγή του από το μάθημα της ιστορίας ή της γεωγραφίας, ώστε να διδαχθεί τις αντίστοιχες ιταλικές για λόγους συνείδησης--και ευλόγως.) 

Αυτές τις γνώσεις ο απόφοιτος υποχρεωτικής εκπαίδευσης πρέπει να τις έχει ανεξάρτητα από την θρησκευτική του πίστη ή την έλλειψη αυτής. Και φυσικά, αυτό το μάθημα εννοείται πως είναι υποχρεωτικό--δεν εξαιρείσαι άνευ επιπτώσεων από τη Φυσική ή τη Φιλοσοφία ή τη Λογοτεχνία, επειδή... διαφωνείς με αυτές. (Αντιθέτως, το μάθημα των θρησκευτικών στην Ελλάδα σήμερα είναι de facto μάθημα επιλογής, όπως εξηγήσαμε παραπάνω). Υποχρεωτικό μάθημα λοιπόν, κυρίως ομολογιακό, μη-κατηχητικό (μη απευθυνόμενο σε πιστούς).

Οι παρατηρήσεις αυτές δε σχετίζονται άμεσα με την επικαιρότητα και τα νέα προγράμματα του μαθήματος των θρησκευτικών, αλλά με γενικώτερες συγχύσεις που διαπιστώθηκαν στον δημόσιο λόγο επ' αφορμή αυτών των συζητήσεων. 

Πηγές/Βιβλιογραφία 

Το παρόν κείμενο αποτελεί αναφορά, όχι ερευνητική εργασία, και ως εκ τούτου βασίζεται σε δευτερογενείς ερευνητικές πηγές, ενίοτε μεταφράζοντας αυτές επί λέξει. Η βασική μας πηγή είναι το:

Pépin, Luce (2009). Teaching about Religions in European School Systems: Policy issues and trends. NEF Initiative on Religion and Democracy in Europe, Network of European Foundations.
Η βασική μας πηγή βασίζεται με τη σειρά της στις εξής πηγές:
Borne, Dominique and Willaime, Jean Paul (2007), Enseigner les faits religieux: quels enjeux?, Armand Colin, 2007.
Council of Europe (2005), 'Education and religion', report of the Culture, Science and Education Committee to the Parliamentary Assembly of the Council of Europe, September 2005. (Reporter: A Schneider; PPE)
Council of Europe (2007), Religious Diversity and Intercultural Education: A handbook for use in schools.
Council of Europe (2008), White Paper on Intercultural Dialogue, 'Living together in equal dignity', Strasbourg, 7 May 2008.
Debray, Régis (2002), 'L'enseignement du fait religieux dans l'école laïque', report to the minister of education, February 2002.
Estivalèzes, Mireille (2003), 'L'enseignement du fait religieux dans le système éducatif français', Revue Perspectives de l'Unesco, no. 126 'Education and Religion: the paths of tolerance', vol XXXIII, no. 2, June 2003.
European Commission (2005), Key data on education in Europe 2005, Eurydice and Eurostat (ISBN 92 894 9423 9).
European Commission (2008), Green Paper on 'Migration and Mobility: challenges and opportunities for European education systems', COM (2008) 423 final, Brussels, 3 July 2008.
European Institute for Comparative Cultural Research (ERICarts) (2008), Sharing Diversity: National approaches to intercultural dialogue in Europe, study for the European Commission, March 2008.
Eurybase (2007/8), Eurydice database on education systems in Europe.
Eurydice (2004), Integrating Immigrant Children into Schools in Europe, European Commission/Eurydice, 2004.
Eurydice (2008), Key data on teaching languages at schools in Europe, European Commission/Eurydice, 2008.
Husson, Jean François (2007), 'Training imams in Europe: the current status', King Baudouin Foundation, June 2007.
InterEuropean Commission on Church and School (ICCS) (2007), Religious Education in Europe: Situation and current trends in schools, 2007.
Lähnemann, Johannes and Schreiner, Peter (2008), Interreligious and Values Education in Europe: Map and handbook, Comenius Institute, July 2008.
Network of European Foundations (NEF) (2008), Religion and Democracy in Contemporary Europe, Van Leer Jerusalem Institute and NEF, Alliance Publishing Trust, 2008.
Network of European Foundations (NEF) (2009), Schools for Society - Learning Democracy in Europe: A handbook of ideas for action, Alliance Publishing Trust, 2009.
Organization for Security and Cooperation in Europe (OSCE) (2007), Toledo Guiding Principles on Teaching about Religions and Beliefs in Public Schools, 2007.
REDCo (2007), Religion and Education in Europe: Developments, contexts and debates (Robert Jackson, Siebren Miedema, Wolfram Weisse, Jean Paul Willaime), Waxmann Verlag, 2007.
REDCo (2009), Teenagers' Perspectives on the Role of Religions in their Lives, Schools and Societies: A European quantitative study (Pille Valk, Gerdien Bertram Troost, Markus Friederici, Céline Béraud), Waxmann Verlag, 2009.
Von Brömssen, Kerstin (2007), 'Sweden: a changing cultural and religious landscape', in Marie Carlson, Annika Rabo and Fatima Gokk (eds), Education in Multicultural Societies: Turkish and Swedish perspectives, Swedish Research Institute in Istanbul, transactions, vol 18, 2007.
Willaime, Jean Paul and Béraud, Céline (2009), Les jeunes, l'école et la religion, Bayard, 2009.
Willaime, Jean Paul and Mathieu, Séverine (2005), Des maîtres et des dieux: école et religion en Europe, Edition Belin, 2005.
Επίσης: Project "Religious Education at Schools in Europe", University of Vienna, Faculty of Protestant Theology, REL-EDU. http://www.rel-edu.eu/project/ 

Πρωτοδημοσιεύθηκε ως εγχειρίδιο από το ΙΝΣΠΟΛ.
πηγή

Share