Από τις αρχαίες ελληνικές λεωφόρους στο σημερινό σταυροδρόμι
1. Η τέχνη και η σχέση του ανθρώπου με το θείο
Από τις αρχαιότερες ανθρώπινες δραστηριότητες ξεχωρίζει η προσπάθεια του ανθρώπου να αντιμετωπίσει την ασθένεια και να διατηρήσει τη ζωή. Η ιατρική, επομένως, μπορεί να θεωρηθεί μία από τις αρχαιότερες τέχνες του ανθρώπου.
Παράλληλα, η ποίηση, η μουσική και ο χορός κατείχαν ιδιαίτερη θέση στις αρχαίες κοινωνίες. Στον ελληνικό κόσμο συνδέθηκαν στενά με τη λατρεία, τις τελετές και την προσπάθεια του ανθρώπου να επικοινωνήσει με το θείο.
Πριν από την πλήρη διαμόρφωση του Ολύμπιου πανθέου, αρχαίες παραδόσεις αποδίδουν στους Πελασγούς και σε άλλους προγενέστερους πληθυσμούς ιδιαίτερες μορφές λατρείας, που συνδέονταν με τα φυσικά φαινόμενα, τα άστρα, τη δύναμη του πολέμου και ιερά δέντρα, όπως η δρυς της Δωδώνης.
2. Το πυρ και η δημιουργία του κόσμου
Η ιδέα του πυρός ως αρχέγονης κοσμικής δύναμης εμφανίζεται στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία, ιδιαίτερα στη σκέψη του Ηράκλειτου. Το πυρ δεν πρέπει να ταυτίζεται απλώς με τη φωτιά ως φυσικό φαινόμενο· αποτελεί φιλοσοφικό σύμβολο της διαρκούς μεταβολής και της κοσμικής τάξης.
Έτσι, η αντίληψη για το «άσβεστο πυρ» μπορεί να ιδωθεί ως μέρος μιας ευρύτερης ελληνικής προσπάθειας να ερμηνευθεί η αρχή και η λειτουργία του Σύμπαντος μέσω φυσικών και κοσμολογικών αρχών.
3. Κέκροπας, οικογένεια και κοινωνική τάξη
Ο Κέκροπας ανήκει στις πανάρχαιες παραδόσεις της Αθήνας και παρουσιάζεται από μεταγενέστερες πηγές ως ένας από τους πρώτους οργανωτές της αθηναϊκής κοινωνίας.
Στους μύθους και στις παραδόσεις που τον αφορούν συνδέεται με την καθιέρωση κοινωνικών και θρησκευτικών θεσμών. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται παραδόσεις σχετικά με τον γάμο και την οργάνωση της οικογενειακής ζωής.
Η οικογένεια, άλλωστε, αποτέλεσε θεμελιώδη κοινωνικό θεσμό στον ελληνικό κόσμο, συνδέοντας τη συγγένεια, την κληρονομιά, την ανατροφή των παιδιών και τη συνέχεια της κοινότητας.
4. Ορφέας και οι αρχαίοι φορείς της γνώσης
Στην ελληνική παράδοση, ο Ορφέας, ο Εύμολπος, ο Μελάμπους και ο Λίνος παρουσιάζονται ως πρόσωπα που συνδέονται με τη μετάδοση γνώσης, τη μουσική, την ποίηση, τη θεραπεία ή τις θρησκευτικές τελετουργίες.
Ιδιαίτερα ο Ορφέας απέκτησε τεράστια σημασία στην ελληνική μυθολογία και στη μεταγενέστερη φιλοσοφική σκέψη. Η μορφή του συνδέθηκε με τη μουσική δύναμη, τη μύηση, τη σχέση ζωής και θανάτου και την αναζήτηση μιας βαθύτερης γνώσης για τον άνθρωπο και το θείο.
5. Ελληνική θρησκεία και «ειδωλολατρία»
Η αρχαία ελληνική θρησκεία δεν είναι εύκολο να περιγραφεί απλώς με τον όρο «ειδωλολατρία». Οι αρχαίοι Έλληνες λάτρευαν πραγματικά τους θεούς τους μέσω θυσιών, τελετών, προσευχών, εορτών και ιερών χώρων, ενώ ταυτόχρονα οι θεότητες απέκτησαν μέσα στη φιλοσοφική και ποιητική παράδοση βαθύτερες συμβολικές και κοσμολογικές σημασίες.
Ο Δίας, η Αθηνά, ο Απόλλων, ο Ποσειδών και οι υπόλοιποι θεοί και θεές δεν ήταν μόνο μορφές της μυθολογίας. Αντιπροσώπευαν επίσης δυνάμεις της φύσης, ανθρώπινες αρετές και πάθη, καθώς και διαφορετικές όψεις της κοσμικής και κοινωνικής τάξης.
6. Η Έρις και ο γάμος του Πηλέα και της Θέτιδας
Σύμφωνα με τον γνωστό μύθο, η Έρις, θεότητα της φιλονικίας, δεν προσκλήθηκε στον γάμο του Πηλέα και της Θέτιδας.
Αντιδρώντας, έριξε ανάμεσα στους καλεσμένους το περίφημο «μήλον της Έριδος», το οποίο έφερε την επιγραφή ότι προοριζόταν για την ομορφότερη θεά. Η διεκδίκηση του μήλου από την Ήρα, την Αθηνά και την Αφροδίτη οδήγησε στην κρίση του Πάρη και, σύμφωνα με την παράδοση, αποτέλεσε ένα από τα γεγονότα που οδήγησαν τελικά στον Τρωικό Πόλεμο.
Ο μύθος αποδίδει έτσι στην Έριδα έναν καταλυτικό ρόλο: μια φαινομενικά μικρή πράξη φιλονικίας μπορεί να προκαλέσει γεγονότα τεράστιας ιστορικής και μυθολογικής σημασίας. Αυτό το μήλο βρίσκεται εντός του πολιτικού συστήματος και σπαράσσει τα κόμματα και αναλίσκει το δυναμικό της πατρίδος προς χάριν του «πολιτικού συμφέροντος».
7. Ποσειδών-«Μέγα το της Θαλάσσης Κράτος»
Η τρίαινα αποτελεί το χαρακτηριστικό σύμβολο του Ποσειδώνα και συνδέεται με την κυριαρχία του στη θάλασσα. Ανέκαθεν οι Έλληνες στηρίζονταν στο μέγα της θαλάσσης κράτος.
Η αρχαία ελληνική κοσμολογία παρουσιάζει τον κόσμο ως χώρο διαμοιρασμού της εξουσίας μεταξύ των μεγάλων θεϊκών δυνάμεων. Ο Δίας κυριαρχεί στον ουρανό, ο Ποσειδών στη θάλασσα και ο Άδης στον Κάτω Κόσμο.
Ο Τρίτων, γιος του Ποσειδώνα και της Αμφιτρίτης, είναι θαλάσσια θεότητα και συνδέεται με το κοχύλι ή θαλάσσιο κέρας, με το οποίο μπορούσε να προκαλεί ή να κατασιγάζει τα κύματα. Πανίσχυρο ναυτικό ηχεί τώρα.
8. Ο Αιγίων και η ονομασία του Αιγαίου
Η αρχαία παράδοση γνωρίζει διάφορες εκδοχές για την προέλευση της ονομασίας του Αιγαίου. Μία από αυτές συνδέει το όνομα με μυθολογικά πρόσωπα, ενώ η πιο γνωστή παράδοση αφορά τον Αιγέα, τον μυθικό βασιλιά της Αθήνας και πατέρα του Θησέα.
Η σύνδεση του Αιγίωνα με την Τιτανομαχία και την ονομασία του Αιγαίου πρέπει, επομένως, να παρουσιαστεί ως συγκεκριμένη μυθολογική παράδοση και όχι ως ιστορικά εξακριβωμένη ετυμολογία.
Δυστυχώς, βρέθηκε δήμαρχος της Ιθάκης να προτείνει, για λόγους δήθεν τουριστικής προβολής, τη μετονομασία των νησιών του Ιονίου Πελάγους σε «Οδύσσεια Νησιά»· όταν εμείς οι ίδιοι υποτιμούμε και αλλοιώνουμε την ιστορική και πολιτισμική μας κληρονομιά, πώς θα μπορέσουμε άραγε να αντιταχθούμε στον ανιστόρητο Ερντογάν, ο οποίος επιχειρεί να αμφισβητήσει ακόμη και το πανάρχαιο όνομα του Αιγαίου Πελάγους;;
9. Ελληνικά γράμματα και Βυζάντιο
Ο Ελληνικός πολιτισμός διακόπηκε από την εισβολή των Ρωμαίων και του Χριστιανισμού. Ιδιαίτερα επλήγη η πατρώα θρησκεία τα μνημεία, οι βιβλιοθήκες, οι αγώνες κ.α.
Κατά τη βυζαντινή περίοδο συνεχίστηκε με θρησκευτικά σχολεία, η διδασκαλία της γλώσσης και η μελέτη κατ’ επιλογήν της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, αν και υπήρξαν περίοδοι έντασης και σημαντικές αλλαγές στο εκπαιδευτικό και πνευματικό περιβάλλον.
Το 529 μ.Χ. ο Ιουστινιανός προέβη στο κλείσιμο των φιλοσοφικών σχολών της Αθήνας. Και τα σχολεία έγιναν ιεροδιδασκαλία.
Το Βυζάντιο υπήρξε για αιώνες φορέας της ελληνικής γλώσσας, της παιδείας και θρησκευτικής της χειρόγραφης παράδοσης.
10. Η Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας και ο Θεόφιλος
Η καταστροφή της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας δεν αποτελεί ένα απλό ιστορικό γεγονός Η μεγάλη βιβλιοθήκη είχε ήδη υποστεί απώλειες και μεταβολές κατά τη διάρκεια πολλών αιώνων.
Το 391 μ.Χ. ο Πατριάρχης Θεόφιλος συνδέεται με την καταστροφή του Σεραπείου, ενός σημαντικού κέντρου της παλαιάς θρησκευτικής παράδοσης στην Αλεξάνδρεια. Όπου εφυλλάσοντο τα πλέον πολύτιμα βιβλία
11. Η Υπατία
Η Υπατία υπήρξε εξέχουσα μαθηματικός, αστρονόμος και φιλόσοφος της Αλεξάνδρειας. Δολοφονήθηκε το 415 μ.Χ. από όχλο χριστιανών, σε μια περίοδο έντονης πολιτικής και θρησκευτικής αντιπαράθεσης στην πόλη.
Ο Πατριάρχης Κύριλλος Αλεξανδρείας είχε έντονη πολιτική και θρησκευτική αντιπαράθεση με τον έπαρχο Ορέστη, γεγονός που συνδέεται από ορισμένους ιστορικούς με το κλίμα μέσα στο οποίο συνέβη η δολοφονία της Υπατίας.
12. Βυζαντινοί φορείς των γραμμάτων
Η βυζαντινή ιστορία περιλαμβάνει πολλές σημαντικές προσωπικότητες που συνέβαλαν στα γράμματα, στη φιλοσοφία και στις τέχνες.
Ο Πατριάρχης Φώτιος υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές της βυζαντινής πνευματικής ζωής. Ο Μιχαήλ Ψελλός υπήρξε σπουδαίος λόγιος και φιλόσοφος, ενώ η Άννα Κομνηνή, με την «Αλεξιάδα», αποτελεί μία από τις σημαντικότερες ιστορικούς της βυζαντινής εποχής.
Η δυναστεία των Κομνηνών συνδέθηκε επίσης με σημαντική πνευματική και πολιτιστική δραστηριότητα.
13. Η ελληνική συμβολή στην Ευρωπαϊκή Αναγέννηση
Μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453, αρκετοί Έλληνες λόγιοι εγκαταστάθηκαν στη Δύση. Μετέφεραν μαζί τους χειρόγραφα, γνώσεις της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και κείμενα της αρχαίας γραμματείας.
Η συμβολή τους στην αναβίωση των ελληνικών σπουδών στη Δύση υπήρξε σημαντική. Δεν ήταν, όμως, η μοναδική αιτία της Ευρωπαϊκής Αναγέννησης, η οποία αποτέλεσε αποτέλεσμα πολλών πολιτικών, οικονομικών, κοινωνικών και πνευματικών παραγόντων.
14. Η ιστορική συνέχεια
Από τις αρχαίες παραδόσεις έως το Βυζάντιο και από εκεί στη νεότερη Ευρώπη, η ελληνική γλώσσα και γραμματεία παρουσίασαν μια αξιοσημείωτη συνέχεια.
Αυτή η συνέχεια δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως αδιάκοπη και αμετάβλητη. Υπήρξαν πόλεμοι, καταστροφές, μεταβολές θρησκευτικών αντιλήψεων, πολιτικών θεσμών και κοινωνικών δομών. Παρ' όλα αυτά, η ελληνική γλώσσα, η παιδεία και η μελέτη της αρχαίας γραμματείας συνέχισαν να αποτελούν ισχυρούς φορείς πολιτιστικής μνήμης.
Η μελέτη αυτής της πορείας επιτρέπει να δούμε τον ελληνικό πολιτισμό όχι ως ένα στατικό δημιούργημα, αλλά ως μια μακρά ιστορική διαδικασία μετασχηματισμών και συνέχειας.
15. Η Ελλάδα στο σταυροδρόμι
Η Ελλάδα βρίσκεται αντιμέτωπη με μια ιστορική πρόκληση: ένα βαθιά ανησυχητικό δημογραφικό πρόβλημα, την εισβολή από τις μεταναστευτικές ροές και, την ίδια στιγμή, έναν Ελληνισμό εκτός συνόρων που συνεχίζει να διαπρέπει και να προσφέρει στην επιστήμη, την υγεία, την τέχνη, την τεχνολογία και το επιχειρείν.
Η αντίφαση είναι εντυπωσιακή. Από τη μία, μια πατρίδα που γερνά, συρρικνώνεται δημογραφικά και δυσκολεύεται να συγκρατήσει το ανθρώπινο και παραγωγικό δυναμικό της. Από την άλλη, Έλληνες και άνθρωποι ελληνικής καταγωγής σε ολόκληρο τον κόσμο δημιουργούν, καινοτομούν και διακρίνονται, αποδεικνύοντας ότι το ανθρώπινο κεφάλαιο του Ελληνισμού όχι μόνο υπάρχει, αλλά μπορεί να μεγαλουργήσει όταν του δίνονται οι κατάλληλες συνθήκες.
Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν υπάρχει μέλλον για την Ελλάδα. Υπάρχει.
Το ερώτημα είναι αν το πολιτικό σύστημα θα αντιληφθεί εγκαίρως το μέγεθος της ιστορικής πρόκλησης-ευθύνης και θα κινητοποιηθεί με σχέδιο, ταχύτητα και εθνική συνεννόηση.
Η δημογραφική αναστροφή, η στήριξη της οικογένειας με έργα, η δημιουργία ευκαιριών για τους νέους, η επιστροφή ανθρώπων που έφυγαν στο εξωτερικό, η αξιοποίηση της ελληνικής διασποράς και μια σοβαρή, αποτελεσματική μεταναστευτική πολιτική δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται αποσπασματικά ή συγκυριακά. Απαιτούν μακροπρόθεσμη στρατηγική.
Βρισκόμαστε, λοιπόν, μπροστά σε ένα πραγματικό σταυροδρόμι.
Είτε θα αρκεστούμε στη διαχείριση της δημογραφικής και κοινωνικής υποχώρησης είτε θα αποφασίσουμε να αξιοποιήσουμε το τεράστιο ανθρώπινο δυναμικό του Ελληνισμού, εντός και εκτός Ελλάδας, για να ξαναδώσουμε προοπτική στη χώρα.
Η απορία είναι εύλογη.
Το σταυροδρόμι είναι μπροστά μας.
Η επιλογή, όμως, είναι πολιτική — και ο χρόνος δεν είναι απεριόριστος
(31/8/26)
Υποστράτηγος ε.α. Κωνσταντίνος Κωνσταντινίδης
Συγγραφέας – Μέλος της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών
Amphiktyon Blog: http://www.amphiktyon.blogspot.com
Amphiktyon Official Site: http://www.amphiktyon.org
%20(1).png)
.jpg)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου