Με αφορμή, αλλά όχι με θέμα τη συζήτηση που διεξάγεται για το μάθημα των θρησκευτικών και το «τί συμβαίνει στην Ευρώπη», στην παρούσα αναφορά θα εξετασθεί η κατάσταση σχετικά με την θρησκευτική εκπαίδευση (θρησκευτικά) στα κράτη-μέλη της ευρωπαϊκής ενώσεως, με ιδιαίτερη αναφορά σε χώρες αντιπροσωπευτικές διαφορετικών μεταξύ τους μοντέλων.
Άμεσα σχετιζόμενη με την ιστορία αλλά και τις ιδιαίτερες συνθήκες κάθε κράτους, η θρησκευτική διδασκαλία στα σχολεία έχει πολλές πτυχές. Μπορεί να είναι ομολογιακή ή μη-ομολογιακή, υποχρεωτική ή κατ' επιλογήν, με ή χωρίς εναλλακτικά μαθήματα. Μπορεί ακόμα να συνίσταται σε απλή συμπερίληψη θρησκευτικών δεδομένων, δεδομένων σχετικά με τη θρησκεία (fait religieux), μέσα σε άλλα μαθήματα--όπως στην περίπτωση της Γαλλίας. Ενδέχεται τα μαθήματα να καθορίζονται με ευθύνη της εκάστοτε ομολογίας ή με ευθύνη και σχεδιασμό του κράτους, ή και σε συνδιοίκηση/συνεργασία μεταξύ εκκλησίας και κράτους.
Δεδομένου του ότι ο δημόσιος διάλογος στην Ελλάδα για το μάθημα των θρησκευτικών περιστρέφεται γύρω από το δίλημμα «θρησκευτικά ή θρησκειολογία», είναι σημαντικό να διαπιστωθεί ότι μάθημα θρησκειολογίας με τον τρόπο που το κατανοεί ο Έλληνας συμμετέχων στο δημόσιο λόγο δεν υφίσταται σχεδόν πουθενά στην Ευρώπη. Ναι μεν παρατηρούμε μια μεγάλη ποικιλία διαφορετικών τρόπων διδασκαλίας ή μη-διδασκαλίας των θρησκευτικών, σχεδόν πουθενά όμως δε συναντούμε ένα υποχρεωτικό εξειδικευμένο μάθημα εκτεινόμενο σε αριθμό ετών, στο οποίο διδάσκονται με ισότιμο τρόπο και ουδετερότητα οι θρησκείες του κόσμου (κάτι, άλλωστε, που θα ήταν εξουθενωτικό για τον μαθητή).
Συνήθως, οι χώρες στις οποίες παρατηρούμε στοιχεία θρησκειολογίας απλώς εντάσσουν τη διδασκαλία πληροφοριών σχετικά με άλλες θρησκείες μέσα στην διδακτέα ύλη ενός μαθήματος θρησκευτικών--όπως, επί παραδείγματι, συμβαίνει σήμερα στην Ελλάδα, όπου στην διδακτέα ύλη της Β΄ Λυκείου περιλαμβάνονται εκτενή κεφάλαια σχετικά με τις άλλες θρησκείες.
Πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι στις χώρες όπου εμφανίζεται μάθημα διδασκαλίας περισσοτέρων από μίας θρησκειών, αυτό σχετίζεται συνήθως με την παρουσία μειονοτήτων ή μεγάλου σώματος μεταναστών άλλης θρησκείας, η οποία σταδιακά εντάσσεται με τον έναν ή με τον άλλον τρόπο στα σχολεία.
Χαρακτήρας του θρησκευτικού μαθήματος
Στις επτά χώρες που μελετούμε εκτενώς σε αυτήν εδώ την αναφορά, τέσσερις διαφορετικοί τύποι θρησκευτικού μαθήματος στο σχολείο έχουν ταυτοποιηθεί:
- Μη ομολογιακή θρησκευτική εκπαίδευση (π.χ. Αγγλία, Σουηδία)
- Ομολογιακή θρησκευτική εκπαίδευση κατ' επιλογήν (π.χ. Ισπανία, Τσεχία, Ολλανδία)
- Ομολογιακή θρησκευτική εκπαίδευση, υποχρεωτική, με δυνατότητες εξαίρεσης (π.χ. Ρουμανία)
- Διδασκαλία πληροφοριών περί θρησκείας (fait religieux) ενσωματωμένη μέσα σε άλλα μαθήματα (Γαλλία)
Αν εξετάσουμε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες, η παραπάνω τυπολογία μένει ως έχει, όπως θα δούμε παρακάτω. Ο χάρτης που ακολουθεί προσφέρει μία εποπτεία και των 27 κρατών-μελών της ευρωπαΐκής ένωσης. Κάποια γενικά συμπεράσματα μπορούν να αντληθούν: στην πλειονότητα των ευρωπαϊκών κρατών, με την εξαίρεση της Γαλλίας, υπάρχουν συγκεκριμένα μαθήματα τα οποία ασχολούνται αποκλειστικά με τη θρησκεία.
Όπου η θρησκευτική εκπαίδευση είναι ομολογιακή, κάτι το οποίο συμβαίνει στην πλειοψηφία των χωρών, τότε είναι συνηθέστερα κατ' επιλογή--και όπου είναι υποχρεωτική, υφίσταται δυνατότητα εξαίρεσης. Είναι ενδιαφέρον το να παρατηρήσουμε ότι μη-ομολογιακή θρησκευτική εκπαίδευση εντοπίζεται κυρίως σε βόρειες προτεσταντικές χώρες.
Μολαταύτα, αυτή η κατηγοριοποίηση πρέπει να αντιμετωπιστεί με προσοχή ακριβώς λόγω της μεγάλης ποικιλίας καταστάσεων, συγκειμένων και προσεγγίσεων που διαπιστώνουμε στις διαφορετικές χώρες αλλά, υπό συγκεκριμένες περιπτώσεις, ακόμα και μέσα στο ίδιο κράτος. Η Ολλανδία αποτελεί ένα παράδειγμα αυτής της πολυπλοκότητας. Εκεί, ο πιο σημαντικός εκπαιδευτικός τομέας, ο οποίος καλύπτει παραπάνω από το 75% των μαθητών και χρηματοδοτείται από το κράτος, είναι ιδιωτικός και ως επί το πλείστον ομολογιακός (ρωμαιοκαθολικός ή προτεσταντικός), ακόμα και αν η πρόσβαση σε πολλά από τα σχολεία αυτού του τομέα είναι σήμερα ανοικτή στο ευρύ κοινό. Δεν υφίσταται ομολογιακή διδασκαλία στα δημόσια σχολεία, αλλά η διδασκαλία σχετικά με τη θρησκεία και κάποια φιλοσοφικά κινήματα αποτελεί σήμερα μέρος της διδακτέας ύλης.
Τα δημόσια σχολεία, όμως, μπορούν να οργανώσουν μαθήματα σχετικά με τη χριστιανική (ή άλλη) θρησκεία αν το ζητήσουν οι οικογένειες. Στην οποία περίπτωση, οι καθηγητές εκπαιδεύονται και μισθοδοτούνται από τις εκκλησίες. Η πολυπλοκότητα της κατηγοριοποίησης συνεχίζεται: η θρησκευτική εκπαίδευση ενδέχεται να θεωρείται μη-ομολογιακή από την οπτική γωνία των περιεχομένων της, ακόμα και αν είναι ομολογιακή από την οπτική γωνία της διοργάνωσής της από την εκάστοτε ομολογία (η Φιλανδία αποτελεί ένα παράδειγμα). Επίσης, δεν είναι πάντοτε εύκολο να προχωρήσει κανείς σε μια αμιγή διάκριση ανάμεσα στην κατ' επιλογήν ομολογιακή εκπαίδευση και στην υποχρεωτική με τη δυνατότητα εξαιρέσεως.
Εποπτεία της κατάστασης στα υπόλοιπα κράτη-μέλη της ευρωπαϊκής ενώσεως πέραν αυτών στα οποία θα επικεντρωθούμε (2009, με προσθήκες σχετικά με νεώτερες εξελίξεις)
Δανία: η «σπουδή του χριστιανισμού/χριστιανικές σπουδές» είναι ένα υποχρεωτικό μη ομολογιακό μάθημα. Αυτή τη στιγμή διεξάγεται μια συζήτηση για μετατροπή του μαθήματος σε γενικό μάθημα σπουδής του θρησκευτικού φαινομένου. Η συζήτηση αυτή αφορμάται κυρίως από την παρουσία πολλών μουσουλμάνων στη χώρα. Μέχρις στιγμής, καμμία τέτοια αλλαγή δεν έχει λάβει χώρα.
Εσθονία: κατ' επιλογήν μη-ομολογιακό μάθημα: τα σχολεία οφείλουν να διαθέσουν το μάθημα αν το ζητήσει ένα μίνιμουμ 15 μαθητών.
Φινλανδία: νέα προγράμματα υιοθετήθηκαν το 2004. Η διοργάνωση γίνεται με ομολογιακό κριτήριο, αλλά με μη-ομολογιακό περιεχόμενο. Αναγνωρισμένες ομολογίες μπορούν να διοργανώσουν ένα μάθημα θρησκευτικών σε κάθε σχολείο αν υφίσταται ένα μίνιμουμ τριών μαθητών.
Σλοβενία: υφίσταται κατ' επιλογήν μάθημα θρησκειών και ηθικής.
Σουηδία, Ηνωμένο Βασίλειο--Αγγλία: θα αναλυθούν εκτενέστερα εν συνεχεία στο κείμενο.
Ηνωμένο Βασίλειο--Σκωτία: υποχρεωτική μη-ομολογιακή διδασκαλία με τίτλο 'ηθική και θρησκευτική εκπαίδευση', δυνατότητα εξαιρέσεως.
Ηνωμένο Βασίλειο--Ουαλία: πολυ-θρησκευτική διδασκαλία, το 2008 υιοθετήθηκε ένα νέο πλαίσιο θρησκευτικής εκπαιδεύσεως για παιδιά από τριών έως δεκαεννέα ετών βασισμένο στην απόκτηση δεξιοτήτων.
2. Ομολογιακή θρησκευτική εκπαίδευση, κατ' επιλογήν: χώρες
Βέλγιο: υποχρεωτική επιλογή στα δημόσια σχολεία ανάμεσα σε μη-ομολογιακή ηθική εκπαίδευση και σε θρησκευτική εκπαίδευση (καθολικοί, μουσουλμάνοι, εβραίοι, ορθόδοξοι, προτεστάντες).
Ουγγαρία: κατ' επιλογήν μάθημα πέραν των κανονικών ωρών διδασκαλίας. Η ευθύνη ανήκει στην εκάστοτε ομολογία, το σχολείο διαθέτει τον χώρο και το κράτος τον μισθό των καθηγητών.
Ιταλία: σύμφωνα με τη συμφωνία του 1984, η ρωμαιοκαθολική θρησκευτική εκπαίδευση οφείλει να παρέχεται στα σχολεία, αλλά επαφίεται στην επιλογή των μαθητών. Η εκκλησία επιλέγει τους καθηγητές, τους οποίους μισθοδοτεί το κράτος. Η εκκλησία επιβλέπει/εντέλλεται την συγγραφή των διδακτικών βιβλίων και καθορίζει την διδακτέα ύλη. Δεν υπάρχει εναλλακτικό μάθημα, ενώ επιμέρους επιλογές επαφίενται στο εκάστοτε σχολείο.
Λετονία: από το 2004, υφίσταται επιλογή ανάμεσα στην 'εισαγωγή στο χριστιανισμό' και στο μάθημα ηθικής. Τα σχολεία έχουν υποχρέωση να παράσχουν το μάθημα εάν ένα μίνιμουμ 10 μαθητών εγγραφούν.
Λιθουανία: ηθική εκπαίδευση, με επιλογή ανάμεσα σε αμιγώς θρησκευτική εκπαίδευση μιας εκ των αναγνωρισμένων ομολογιών και σε ηθική εκπαίδευση.
Λουξεμβούργο: υποχρεωτική εκπαίδευση, με επιλογή ανάμεσα σε ένα μάθημα «θρησκευτικής και ηθικής διαπαιδαγώγησης» και σε ένα μάθημα «ηθικής και κοινωνικής διαπαιδαγώγησης».
Ολλανδία, Τσεχία, Ισπανία: θα αναλυθούν εκτενέστερα εν συνεχεία στο κείμενο.
Πολωνία: σύμφωνα με τη συμφωνία του 1998, επιλογή ανάμεσα σε θρησκευτική εκπαίδευση και ηθική. Απαιτείται ένα μίνιμουμ επτά μαθητών για να προσφερθεί το μάθημα.
Πορτογαλία: σύμφωνα με τη συμφωνία του 1940, η οποία αναμορφώθηκε το 2004, υφίσταται κατ' επιλογήν ηθική και θρησκευτική διαπαιδαγώγηση (ρωμαιοκαθολική). Οι επίσκοποι επιλέγουν τους καθηγητές, τους οποίους μισθοδοτεί το κράτος.
Σλοβακία: σύμφωνα με τη συμφωνία του 2004, υφίσταται επιλογή ανάμεσα σε μάθημα θρησκευτικών και μάθημα ηθικής.
3. Ομολογιακή θρησκευτική εκπαίδευση, υποχρεωτική με δυνατότητες εξαίρεσης: χώρες
Αυστρία: η θρησκευτική εκπαίδευση χρηματοδοτείται από το κράτος υπό την ευθύνη της εκάστοτε εκκλησίας και των αναγνωρισμένων ομολογιών. Δι-ομολογιακή συνεργασία.
Βουλγαρία: αποτελεί κομμάτι των υποχρεωτικά προσφερομένων κατ' επιλογήν μαθημάτων και της ομάδος μαθημάτων 'κοινωνικές επιστήμες, εκπαίδευση του πολίτη και θρησκεία'. Κυρίως ορθόδοξη διδασκαλία.
Κύπρος: τα θρησκευτικά αποτελούν ένα από τα υποχρεωτικά μαθήματα (ορθόδοξο περιεχόμενο). Οι μαθητές άλλων θρησκειών μπορούν να εξαιρεθούν.
Γερμανία: σύμφωνα με τον «βασικό νόμο» (σύνταγμα), η θρησκευτική εκπαίδευση αποτελεί μέρος των κανονικών μαθημάτων ενός δημοσίου σχολείου. Υφίσταται συνεργασία ανάμεσα στο κράτος και στις θρησκευτικές ομολογίες. Το μάθημα είναι κυρίως ρωμαιοκαθολικό ή προτεσταντικό. Υφίσταται δι-ομολογιακή συνεργασία. Συχνά η ηθική ή κάποιο άλλο μάθημα αποτελούν εναλλακτική επιλογή. Η κατάσταση διαφέρει ανάλογα με το εκάστοτε κρατίδιο. Υπάρχουν όμως και κρατίδια στα οποία το μάθημα είναι αμιγώς μη-ομολογιακό ή αμιγώς μάθημα ηθικής, όπως στο κρατίδιο του Βερολίνου (όπου υφίσταται μόνο μάθημα ηθικἠς), στη Βρέμη ή στο Αμβούργο.
Στο Βερολίνο έλαβε χώρα το 2009 δημοψήφισμα λαϊκής πρωτοβουλίας για την εισαγωγή δυνατότητας επιλογής ανάμεσα σε μάθημα θρησκευτικών και ηθικής, αντί για αμιγές μάθημα ηθικής, η οποία ηττήθηκε με 49%-51% και με εξαιρετικά ευδιάκριτη την διαφορά πρώην ανατολικού (απόρριψη της εισαγωγής επιλογής) και δυτικού (κατάφαση στην επιλογή) Βερολίνου στην κατανομή των αποτελεσμάτων.
Μάλτα: η διδασκαλία της ρωμαιοκαθολικής ομολογίας περιλαμβάνεται υποχρεωτικώς στην γενική διδακτέα ύλη. Η συμμετοχή στο μάθημα επαφίεται στην επιλογή των μαθητών.
Βόρεια Ιρλανδία: η πλειοψηφία των προτεσταντών μαθητών μετέχει σε δημόσια σχολεία και οι ρωμαιοκαθολικοί μαθητές παρακολουθούν ρωμαιοκαθολικά σχολεία υποβοηθούμενα από υποτροφίες (grant-aided schools). Μόνο το 5% των μαθητών συμμετέχει στα μεικτά σχολεία τα οποία δέχονται και προτεστάντες και ρωμαιοκαθολικούς μαθητές. Η θρησκευτική εκπαίδευση είναι υποχρεωτική σε σχολεία υποβοηθούμενα από υποτροφίες (grant-aided schools). Η διδακτέα ύλη είναι κοινή για όλους και κυρίως χριστιανική, ενώ αποτελεί αποτέλεσμα συμφωνίας των τριών μεγαλύτερων προτεσταντικών ομάδων και των ρωμαιοκαθολικών. Μετά το 2006, περιλαμβάνει και άλλες θρησκείες του κόσμου.
Ιρλανδία: το 94% των δημοτικών σχολείων είναι ρωμαιοκαθολικά, ενώ ένας αριθμός σχολείων (το 2009: 15) είναι πολυ-ομολογιακά, δημιουργημένα με πρωτοβουλία των γονέων.
Ρουμανία: θα αναλυθεί εκτενέστερα εν συνεχεία στο κείμενο.
Στις χώρες στις οποίες το μάθημα των θρησκευτικών διατηρεί ομολογιακή διάσταση συμπεριλαμβάνεται η Ελλάδα.
Η τέταρτη κατηγορία («πληροφορίες περί θρησκείας») καταλαμβάνεται αποκλειστικά από την Γαλλία και θα αναλυθεί.
συνεχίζεται στο 2ο μέρος
Πρωτοδημοσιεύθηκε ως εγχειρίδιο από το ΙΝΣΠΟΛ.
πηγή
.jpg)
.jpg)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου