Κάθε μεγάλη τεχνολογική αλλαγή συνοδεύεται σχεδόν πάντα από ενθουσιασμό, υπερβολές και φόβο. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν αποτελεί εξαίρεση. Από τη στιγμή που εργαλεία όπως το ChatGPT έγιναν διαθέσιμα στο ευρύ κοινό, η συζήτηση πέρασε πολύ γρήγορα από το «τι μπορεί να κάνει;» στο «τι θα μας κάνει να ξεχάσουμε;».
Θα σταματήσουμε να γράφουμε μόνοι μας; Θα πάψουμε να σκεφτόμαστε; Θα εξαφανιστούν επαγγέλματα; Θα μπορούν οι μαθητές να κάνουν εργασίες χωρίς πραγματικά να γνωρίζουν το αντικείμενο;
Οι ερωτήσεις αυτές μοιάζουν πολύ σύγχρονες. Δεν είναι όμως τόσο καινούριες όσο φαίνονται.
Μερικές δεκαετίες νωρίτερα, όταν οι ηλεκτρονικές αριθμομηχανές άρχισαν να γίνονται φθηνές και προσιτές στο ευρύ κοινό, εκπαιδευτικοί, γονείς και κοινωνία βρέθηκαν μπροστά σε ένα παρόμοιο ερώτημα: τι θα συμβεί όταν μια μηχανή μπορεί να κάνει μέσα σε δευτερόλεπτα κάτι που μέχρι τότε ο άνθρωπος έπρεπε να μάθει να εκτελεί μόνος του;
«Τα παιδιά δεν θα μάθουν πλέον μαθηματικά»
Ίσως η πιο χαρακτηριστική ομοιότητα βρίσκεται στην εκπαίδευση.
Με την εμφάνιση των φορητών αριθμομηχανών υπήρξε έντονος προβληματισμός για το κατά πόσο οι μαθητές θα συνέχιζαν να μαθαίνουν σωστά αριθμητική. Αν μπορούσε κάποιος να πατήσει μερικά πλήκτρα και να πάρει αμέσως το αποτέλεσμα, ποιο θα ήταν πλέον το κίνητρο για να μάθει πολλαπλασιασμό, διαίρεση ή πιο σύνθετους υπολογισμούς;
Ο φόβος ήταν απλός: η ευκολία θα οδηγούσε σε πνευματική εξάρτηση από το μηχάνημα.
Ακριβώς το ίδιο επιχείρημα ακούμε σήμερα για την τεχνητή νοημοσύνη.
Αν ένα εργαλείο μπορεί να γράψει μια έκθεση, να συνοψίσει ένα βιβλίο, να εξηγήσει ένα μαθηματικό πρόβλημα ή να δημιουργήσει κώδικα, γιατί να μάθει ο μαθητής να τα κάνει μόνος του;
Η τεχνολογία αλλάζει. Το ερώτημα παραμένει εντυπωσιακά παρόμοιο.
Από το «μη χρησιμοποιείτε αριθμομηχανές» στο «μη χρησιμοποιείτε ChatGPT»
Και στις δύο περιπτώσεις η πρώτη αντίδραση πολλών εκπαιδευτικών οργανισμών ήταν επίσης παρόμοια: περιορισμός ή απαγόρευση.
Οι αριθμομηχανές για χρόνια αντιμετωπίζονταν σε αρκετές σχολικές αίθουσες ως ένα ανεπιθύμητο βοήθημα. Έπρεπε πρώτα να αποδειχθεί ότι ο μαθητής μπορούσε να κάνει μόνος του τους υπολογισμούς.
Με την εμφάνιση του ChatGPT, η ιστορία επαναλήφθηκε με αξιοσημείωτη ταχύτητα.
Σχολεία και εκπαιδευτικά ιδρύματα σε διάφορες χώρες έσπευσαν αρχικά να περιορίσουν τη χρήση του. Η ανησυχία ήταν εύλογη: πώς μπορεί ένας εκπαιδευτικός να γνωρίζει αν μια εργασία γράφτηκε πραγματικά από τον μαθητή ή δημιουργήθηκε μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα από μια μηχανή;
Σύντομα όμως η συζήτηση άρχισε να αλλάζει.
Το ερώτημα από το «πώς θα το απαγορεύσουμε;» άρχισε σταδιακά να γίνεται «πώς θα μάθουμε να το χρησιμοποιούμε;».
Κάπως έτσι εξελίχθηκε και η σχέση μας με την αριθμομηχανή.
Το εργαλείο δεν είναι η γνώση
Υπάρχει ένα ακόμη κοινό σημείο που συχνά παραβλέπουμε.
Η αριθμομηχανή μπορεί να δώσει το σωστό αποτέλεσμα σε έναν υπολογισμό. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος που την κρατά καταλαβαίνει το μαθηματικό πρόβλημα.
Μπορεί κάποιος να πληκτρολογήσει μια πράξη και να πάρει την απάντηση χωρίς να γνωρίζει γιατί η συγκεκριμένη πράξη ήταν απαραίτητη.
Κάτι αντίστοιχο ισχύει και με την τεχνητή νοημοσύνη.
Ένα σύστημα AI μπορεί να δημιουργήσει ένα εντυπωσιακό κείμενο, να συνοψίσει ένα θέμα ή να παρουσιάσει μια λύση. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ο άνθρωπος που έδωσε την εντολή έχει κατανοήσει το αντικείμενο.
Η μεγάλη πρόκληση λοιπόν ίσως δεν είναι το αν θα χρησιμοποιούμε αυτά τα εργαλεία.
Είναι το αν θα μπορούμε να καταλάβουμε και να αξιολογήσουμε αυτό που παράγουν.
Όταν η μηχανή αναλαμβάνει μια ανθρώπινη δεξιότητα
Ο πραγματικός φόβος πίσω από πολλές τεχνολογικές επαναστάσεις είναι βαθύτερος.
Δεν φοβόμαστε τόσο τη μηχανή. Φοβόμαστε ότι η μηχανή θα κάνει περιττή μια δεξιότητα που μέχρι χθες θεωρούσαμε απαραίτητη.
Η αριθμομηχανή έκανε πολύ λιγότερο σημαντική την ικανότητα εκτέλεσης μεγάλων αριθμητικών πράξεων με το χέρι.
Δεν έκανε όμως τα μαθηματικά περιττά.
Αντίθετα, επέτρεψε στους ανθρώπους να ασχοληθούν περισσότερο με την κατανόηση του προβλήματος και λιγότερο με την εκτέλεση επαναλαμβανόμενων υπολογισμών.
Η τεχνητή νοημοσύνη ενδέχεται να προκαλέσει μια αντίστοιχη μετατόπιση.
Ίσως στο μέλλον να έχει μικρότερη αξία το να μπορεί κάποιος απλώς να παράγει ένα τυπικό κείμενο και μεγαλύτερη αξία το να μπορεί να αξιολογήσει, να διορθώσει, να συνδυάσει πληροφορίες και να εντοπίσει τα λάθη ενός συστήματος AI.
Με άλλα λόγια, η τεχνολογία δεν εξαφανίζει πάντα την ανάγκη για γνώση.
Συχνά αλλάζει το σημείο στο οποίο βρίσκεται η αξία της γνώσης.
Υπάρχει όμως και μια μεγάλη διαφορά
Η σύγκριση αριθμομηχανής και τεχνητής νοημοσύνης είναι χρήσιμη, αλλά δεν πρέπει να την οδηγήσουμε στα άκρα.
Η αριθμομηχανή είναι ένα πολύ πιο περιορισμένο εργαλείο. Κάνει υπολογισμούς μέσα σε ένα σαφώς ορισμένο πλαίσιο.
Η σύγχρονη τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να επηρεάσει σχεδόν κάθε δραστηριότητα που βασίζεται στη γλώσσα και στην πληροφορία.
Μπορεί να γράψει, να μεταφράσει, να δημιουργήσει εικόνες, να προγραμματίσει, να αναλύσει δεδομένα, να προτείνει ιδέες και να συμμετέχει ακόμη και σε διαδικασίες λήψης αποφάσεων.
Υπάρχει και κάτι ακόμη σημαντικότερο.
Όταν μια αριθμομηχανή εμφανίζει ότι δύο συν δύο κάνει τέσσερα, το αποτέλεσμα είναι συγκεκριμένο και εύκολα επαληθεύσιμο.
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να δημιουργήσει μια απάντηση που ακούγεται απολύτως πειστική και να είναι λανθασμένη.
Επομένως, η ανάγκη για ανθρώπινη κρίση όχι μόνο δεν εξαφανίζεται, αλλά σε αρκετές περιπτώσεις γίνεται ακόμη μεγαλύτερη.
Η ιστορία ίσως μας έχει ήδη δώσει μια απάντηση
Σήμερα σχεδόν κανείς δεν συζητά σοβαρά αν πρέπει να καταργήσουμε τις αριθμομηχανές επειδή κάνουν τους ανθρώπους χειρότερους στα μαθηματικά.
Έχουμε αποδεχθεί ότι υπάρχουν στιγμές όπου πρέπει να γνωρίζουμε να υπολογίζουμε χωρίς αυτές και άλλες όπου δεν υπάρχει κανένας λόγος να χάνουμε χρόνο σε μια διαδικασία που μπορεί να αυτοματοποιηθεί.
Ίσως το ίδιο συμβεί τελικά και με την τεχνητή νοημοσύνη.
Δεν θα έχει τόσο νόημα να ρωτάμε αν πρέπει να χρησιμοποιούμε AI.
Θα έχει μεγαλύτερο νόημα να ρωτάμε πότε πρέπει να τη χρησιμοποιούμε, για ποιον λόγο, με ποιους περιορισμούς και —κυρίως— αν είμαστε σε θέση να ελέγξουμε το αποτέλεσμα που μας δίνει.
Πριν από μερικές δεκαετίες το ερώτημα ήταν:
«Αν η αριθμομηχανή μπορεί να κάνει την πράξη, γιατί πρέπει να μάθω να υπολογίζω;»
Σήμερα το ερώτημα έχει γίνει:
«Αν η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να γράψει την απάντηση, γιατί πρέπει να μάθω να σκέφτομαι και να γράφω;»
Ίσως όμως και τα δύο ερωτήματα ξεκινούν από μια λάθος υπόθεση.
Ο σκοπός της γνώσης δεν είναι απλώς να κάνουμε κάτι που δεν μπορεί να κάνει μια μηχανή.
Ο σκοπός είναι να μπορούμε να καταλαβαίνουμε τι κάνουμε, γιατί το κάνουμε και αν το αποτέλεσμα που έχουμε μπροστά μας είναι σωστό.
Και όσο πιο ισχυρά γίνονται τα εργαλεία μας, τόσο πιο σημαντική γίνεται αυτή η ανθρώπινη ικανότητα.
Το ανθρώπινο σώμα, απ' ότι γνωρίζω, απενεργοποιεί όποιο όργανο δεν χρησιμοποιείται! Κλασσικό παράδειγμα η σκωληκοειδής απόφυση. Έτσι, λοιπόν, θα καταντήσει και ο εγκέφαλός μας!
ΑπάντησηΔιαγραφήΠροφανώς, αυτό θέλουν και οι εν δυνάμει διαμορφωτές της μελλοντικής κοινωνίας των ανθρώπων!
Όσο για την χρήση των παντός είδους εργαλείων, θυμίζω την ρήση των αρχαίων ημών προγόνων: ΜΕΤΡΟΝ ΑΡΙΣΤΟΝ!!!
Δημοσθένης ο Μακεδών