Ο σιωπηλός αφανισμός της Ελλάδος

Του Δημήτρη Δημόπουλου

Η Ελλάδα μετά το 2010 εισήλθε σε μια περίοδο βαθιάς οικονομικής, κοινωνικής και δημογραφικής κρίσης. Η εφαρμογή των μνημονίων, η ύφεση και η αποδιάρθρωση της παραγωγικής βάσης που ακολούθησαν, επιτάχυναν τάσεις που ήδη υπήρχαν: Τη μείωση του πληθυσμού, τη γήρανσή του και την εγκατάλειψη της υπαίθρου προς όφελος των μεγάλων αστικών κέντρων. Το φαινόμενο της αστυφιλίας που προϋπήρχε, εντάθηκε δραματικά την τελευταία δεκαπενταετία, οδηγώντας σε σημαντικές περιφερειακές ανισότητες.

Τα στατιστικά στοιχεία καταδεικνύουν μια σταθερή και έντονη πληθυσμιακή μείωση. Ο πληθυσμός της χώρας μειώθηκε από περίπου 11,1 εκατομμύρια το 2010 σε περίπου 10,37 εκατομμύρια το 2025, ενώ η φυσική μεταβολή (γεννήσεις-θάνατοι) είναι αρνητική κάθε χρόνο μετά το 2011. Η γονιμότητα έχει πέσει σε ιδιαίτερα χαμηλά επίπεδα (περίπου 1,2 παιδιά ανά γυναίκα), πολύ κάτω από το όριο αναπλήρωσης (2,1), ενώ το ποσοστό των ηλικιωμένων (65+) ξεπερνά το 23% του πληθυσμού.

Αυτά τα στοιχεία δείχνουν ότι η Ελλάδα βρίσκεται σε φάση δημογραφικής γήρανσης και συρρίκνωσης, με σοβαρές συνέπειες για την οικονομία, το ασφαλιστικό σύστημα και την κοινωνική συνοχή.

Η οικονομική κρίση επιδείνωσε τις συνθήκες στην ελληνική ύπαιθρο. Η ανεργία, η έλλειψη επενδύσεων και η συρρίκνωση των δημόσιων υπηρεσιών (υγεία, παιδεία, μεταφορές) ώθησαν πολλούς νέους να μετακινηθούν προς τα μεγάλα αστικά κέντρα, κυρίως την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη.

Παράλληλα, η αγροτική οικονομία δεν κατάφερε να εκσυγχρονισθεί επαρκώς. Η μικρή κλίμακα παραγωγής, το υψηλό κόστος και η περιορισμένη πρόσβαση σε αγορές αποθάρρυναν τη διαμονή και εργασία στην ύπαιθρο. Έτσι, πολλές περιοχές – ιδίως ορεινές και παραμεθόριες – αντιμετωπίζουν σήμερα έντονη πληθυσμιακή αποψίλωση.

Τα μνημόνια είχαν καθοριστική επίδραση:

• Στη μείωση των εισοδημάτων και την αύξηση της ανεργίας
• Στον περιορισμό των δημοσίων δαπανών σε περιφερειακές υποδομές
• Στην αποεπένδυση σε παραγωγικούς τομείς

Η λιτότητα οδήγησε σε εσωτερική, αλλά και σε εξωτερική μετανάστευση («brain drain»), με εκατοντάδες χιλιάδες νέους να εγκαταλείπουν τη χώρα. Η αποδυνάμωση της περιφέρειας ήταν ιδιαίτερα έντονη, καθώς οι τοπικές οικονομίες εξαρτώνται περισσότερο από τις δημόσιες επενδύσεις και λιγότερο από την ιδιωτική πρωτοβουλία.

Η Δυτική Μακεδονία αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση. Η οικονομία της περιοχής βασίστηκε επί δεκαετίες στη δραστηριότητα της ΔΕΗ. Το κλείσιμο των λιγνιτικών μονάδων και η εξάρτηση από τις εισαγωγές υδρογονανθράκων, όπως και η βίαιη μετάβαση στη λεγόμενη πράσινη ανάπτυξη, είχαν δραματικές συνέπειες όπως:

• Απώλεια χιλιάδων θέσεων εργασίας
• Μείωση εισοδημάτων
• Μαζική έξοδο νέων για αναζήτηση εργασίας στις πόλεις ή στο εξωτερικό

Η περιοχή καταγράφει από τα υψηλότερα ποσοστά ανεργίας στην Ελλάδα, ενώ πολλοί οικισμοί γερνούν και ερημώνουν. Η έλλειψη εναλλακτικού παραγωγικού μοντέλου εντείνει τη δημογραφική κρίση.

Η Θράκη παρουσιάζει επίσης ανάλογη εικόνα. Πρόκειται για παραμεθόρια περιοχή με ιστορικό οικονομικής συρρίκνωσης και έντονες δημογραφικές μεταβολές.

Η εγκατάλειψη της υπαίθρου, σε συνδυασμό με τη μετανάστευση και τη χαμηλή γεννητικότητα του γηγενούς πληθυσμού, δημιουργεί ανησυχίες για τη μακροπρόθεσμη δημογραφική ισορροπία. Η αγροτική ερήμωση συνδέεται στενά με τη μελέτη της διεθνούς και εσωτερικής μετανάστευσης, παρόλο που η τελευταία δεν παρέχει μόνιμη λύση στην ερήμωση. Η ωμή πραγματικότητα δείχνει ότι υπάρχει ανάγκη αναζωογόνησης των αγροτικών περιοχών μέσω κοινωνικοοικονομικών βελτιώσεων, επενδύσεων σε υποδομές και πολιτικών που να επηρεάζουν άμεσα τις αγροτικές κοινότητες.

Η δημογραφική κρίση και η ερήμωση της υπαίθρου δεν είναι αποκλειστικά ελληνικό φαινόμενο. Παρόμοιες τάσεις παρατηρούνται και στις:

• Ισπανία: Η «άδεια Ισπανία» (España vacía) με ερημωμένα χωριά.
• Ιταλία: Εγκατάλειψη ορεινών περιοχών και γήρανση πληθυσμού.
• Πορτογαλία: Εσωτερική μετανάστευση προς Λισαβόνα και Πόρτο

Ωστόσο, πολλές χώρες έχουν υιοθετήσει πολιτικές ανάσχεσης, όπως φορολογικά κίνητρα, επιδοτήσεις εγκατάστασης νέων και ενίσχυση της περιφερειακής ανάπτυξης. Στην Ελλάδα το αφορολόγητο όριο των 8.600 ευρώ συν 1.000 ευρώ για κάθε παιδί αφορά μόνο τους μισθωτούς-συνταξιούχους, αποκλείοντας αγρότες και επαγγελματίες. Σε σύγκριση με τις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, για το ίδιο πρόβλημα, τα κίνητρα αυτά είναι απόλυτα ανεπαρκή. Η ελληνική κυβέρνηση αντιμετωπίζει με αδιαφορία το όλο ζήτημα, επιλέγοντας την ενσωμάτωση των μεταναστών παρά την προσπάθεια αύξησης του γηγενούς πληθυσμού.

Η Ελλάδα δέχεται μεταναστευτικές ροές εδώ και δεκαετίες, ιδιαίτερα από τη δεκαετία του 1990 και μετά. Οι μετανάστες (λαθραίοι και νομιμοποιημένοι) αποτελούν ήδη σημαντικό ποσοστό του πληθυσμού και συμβάλλουν, σε ορισμένους τομείς, στην έλλειψη εργαζομένων.

Ωστόσο, η διαχείριση των μεταναστευτικών ροών αποτελεί σύνθετο ζήτημα με κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές διαστάσεις, ιδιαίτερα σε παραμεθόριες περιοχές όπως ο Έβρος και τα νησιά του Αιγαίου. Η συνέχιση των τάσεων αυτών ενέχει σοβαρούς κινδύνους όπως:

1. Ερήμωση μεγάλων τμημάτων της υπαίθρου
2. Υπερσυγκέντρωση πληθυσμού σε λίγες πόλεις
3. Συρρίκνωση της πρωτογενούς παραγωγής
4. Πίεση στο ασφαλιστικό σύστημα
5. Δημογραφική ανισορροπία σε ευαίσθητες περιοχές

Η πληθυσμιακή συρρίκνωση μπορεί να επηρεάσει τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα της χώρας, τόσο οικονομικά όσο και κοινωνικά.

Για την αντιμετώπιση του φαινομένου απαιτείται ολοκληρωμένη στρατηγική:

α) Οικονομικά κίνητρα

• Φοροαπαλλαγές για εγκατάσταση στην ύπαιθρο
• Επιδοτήσεις νέων αγροτών και επιχειρήσεων
• Στήριξη μικρομεσαίων επιχειρήσεων

β) Υποδομές και υπηρεσίες

• Βελτίωση των υποδομών υγείας και παιδείας στην περιφέρεια
• Ψηφιακές υποδομές (internet υψηλής ταχύτητας)
• Μεταφορικές συνδέσεις

γ) Παραγωγική ανασυγκρότηση

• Ανάπτυξη του αγροτοδιατροφικού τομέα
• Ενίσχυση τοπικής βιομηχανίας

δ) Ειδικές πολιτικές για τις ευαίσθητες περιοχές

• Σχέδιο υγιούς παραγωγικής και όχι παρασιτικής ανάπτυξης για τη Δυτική Μακεδονία
• Στήριξη παραμεθόριων περιοχών όπως η Θράκη.
• Προτεραιότητα στον άνθρωπο και στην κοινότητα ως συστατική μονάδα της υπαίθρου

ε) Δημογραφική πολιτική

• Ενίσχυση οικογενειών (επιδόματα, στέγαση)
• Υποστήριξη μητρότητας και παιδικής φροντίδας

Η δημογραφική μείωση και η αστυφιλία αποτελούν ίσως τη μεγαλύτερη μακροπρόθεσμη πρόκληση για την Ελλάδα. Η περίοδος μετά το 2010 επιτάχυνε δραματικά αυτές τις τάσεις, ιδιαίτερα στην ύπαιθρο και σε ευαίσθητες περιοχές όπως η Δυτική Μακεδονία και η Θράκη.

Η αντιμετώπιση του φαινομένου δεν μπορεί να περιοριστεί σε αποσπασματικά μέτρα. Στην Ελλάδα η ερήμωση της υπαίθρου είναι αποτέλεσμα πολιτικών επιλογών. Παρέχοντας ασήμαντα κίνητρα και εστιάζοντας σε παροχή ψιχίων, η κυβέρνηση ενδιαφέρεται περισσότερο για την επικοινωνιακή εκστρατεία στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης παρά στην αναζωογόνηση της υπαίθρου. Δεν μπορούμε να την κατηγορήσουμε. Ο κ. Μητσοτάκης, όπως και οι προκάτοχοί του, είναι θιασώτης της παγκοσμιοποίησης και του μπολιάσματος των Ελλήνων με ξένο αίμα.

Ο ιστορικός Πολύβιος στο έργο του «Ιστορίαι», περιγράφει την παρακμή της Ελλάδος όπως την έζησε από κοντά (ως ίππαρχος της Αχαϊκής Συμπολιτείας) και την αποδίδει, μεταξύ άλλων, στη δραματική μείωση του πληθυσμού και την ερήμωση των πόλεων λόγω συγκρούσεων και οικονομικής καχεξίας που δημιούργησε, με τη σειρά της, την τάση των ανθρώπων να μην κάνουν παιδιά.

Απαιτείται εθνική στρατηγική με έμφαση στην περιφερειακή ανάπτυξη, την οικονομική αναζωογόνηση και τη δημογραφική ενίσχυση. Χωρίς άμεση δράση ο σιωπηλός αφανισμός της Ελλάδος θα καταστεί μη αντιστρέψιμη πραγματικότητα.

Πηγή: www.ellinikiantistasi.gr