Η Πολιορκία του Σαγούντου το 219 π.Χ. ήταν μια καθοριστική σύγκρουση που πυροδότησε τον Δεύτερο Καρχηδονιακό Πόλεμο
Ο Χόρχε Μπαρμπέρο Μπαρόσο, ερευνητής από το Αυτόνομο Πανεπιστήμιο της Μαδρίτης, σε άρθρο του που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Dialogue d’Histoire Ancienne», ρίχνει φως σε μια συναρπαστική και ελάχιστα μελετημένη πτυχή της ανόδου της Ρώμης.
Σύμφωνα με αυτή τη μελέτη, οι λεγεώνες και η μηχανική δεν ήταν τα μόνα εργαλεία κατάκτησης. Οι Ρωμαίοι ήταν επίσης ειδικοί στον ψυχολογικό πόλεμο και τη χειραγώγηση των πληροφοριών. Στις στρατιωτικές τους εκστρατείες και στο πολύπλοκο διπλωματικό δίκτυο της αρχαίας Μεσογείου, χρησιμοποιούσαν φήμες και παραπληροφόρηση ως στρατηγικό όπλο.
Η μελέτη ξεκινά με μια αναλογία εύκολα κατανοητή από τον σύγχρονο αναγνώστη: Οι φήμες και τα ψευδή νέα (αυτό που σήμερα ονομάζονται αγγλιστί «Fake News») δεν είναι εφευρέσεις της ψηφιακής εποχής.
Με άλλα λόγια, είναι μια επικοινωνιακή πρακτική που χρονολογείται από πολύ παλιά. Σε έναν αρχαίο κόσμο όπου η προφορική επικοινωνία ήταν θεμελιώδης, μια φήμη μπορούσε να εξαπλωθεί γρήγορα, να διαστρεβλωθεί στην πορεία και να έχει καθοριστικό αντίκτυπο.
Όπως επισημαίνει ο Μπαρμπέρο Μπαρόσο, στην αρχαία Ρώμη, τα αποτελέσματα των εκλογών σαφώς διαμορφώνονταν από απροσδόκητες διακυμάνσεις που θα μπορούσαν να κλονίσουν τους υποψηφίους λόγω της εξάπλωσης δυσφημιστικών ή, αντίθετα, επαινετικών ειδήσεων.
Η έρευνα εστιάζει στην περίοδο από τον 3ο αιώνα π.Χ. έως τον 1ο αιώνα π.Χ., την κορύφωση της επέκτασης της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας, και αναλύει πώς αυτά τα γεγονότα διαμόρφωσαν κρίσιμες αποφάσεις.
Φήμες στο πεδίο της μάχης: Πανικός, ψέματα και νίκες
Εν μέσω πολέμου, ο έλεγχος των πληροφοριών ήταν κυριολεκτικά ζήτημα ζωής και θανάτου. Ιστορικές πηγές, όπως αυτές του Τίτου Λίβιου ή του Πολύβιου, δείχνουν ότι οι φήμες συχνά ταξίδευαν πιο γρήγορα από τους επίσημους αγγελιοφόρους. Αυτό δημιούργησε πρόσφορο έδαφος για χειραγώγηση.
Η μελέτη αναδεικνύει αρκετά συγκεκριμένα παραδείγματα. Ο διοικητής Σκιπίων ο Αφρικανός, κατά τη διάρκεια μιας εκστρατείας στην Ισπανία (206 π.Χ.), κατέστειλε μια στρατιωτική ανταρσία που ξεκίνησε με υπερβολικές φήμες για τη σοβαρότητα της ασθένειάς του.
Ο Ιούλιος Καίσαρας, στη Γαλατία (58 π.Χ.), αναγκάστηκε να καταστείλει τα στρατεύματά του, τα οποία τρομοκρατήθηκαν από τις φήμες που διέδιδαν οι Γάλλοι έμποροι για την υπεράνθρωπη αγριότητα των Γερμανών πολεμιστών.
Οι Ρωμαίοι δεν φοβόντουσαν να επινοήσουν τα δικά τους ψέματα. Στην αρχή του Πρώτου Καρχηδονιακού Πολέμου (264 π.Χ.), ο ύπατος Κλαύδιος διέδωσε μια ψευδή φήμη ότι έπρεπε να περιμένει μια νέα εντολή από τη Ρώμη προτού μπορέσει να σαλπάρει. Χάρη σε αυτή την απάτη, κατάφερε να σπάσει τον αποκλεισμό των Καρχηδονίων.
Στη Μάχη του Μεταύρου (207 π.Χ.), ο ύπατος Γάιος Κλαύδιος Νέρων διέταξε τους στρατιώτες του να φωνάζουν κατά τη διάρκεια της μάχης για να δώσουν την εντύπωση ότι έφταναν ενισχύσεις. Αυτό αποθάρρυνε εντελώς τον εχθρό.
Είναι ενδιαφέρον ότι οι ρωμαϊκές πηγές παρουσιάζουν τη χρήση φημών από τους εχθρούς τους ως πράξεις χυδαιότητας και προδοσίας.
Για παράδειγμα, κατά τη διάρκεια του Δεύτερου Καρχηδονιακού Πολέμου, αναφέρεται ότι ο Αννίβας διέταξε την καταστροφή όλων των περιοχών στην Ιταλία εκτός από τα εδάφη του Ρωμαίου δικτάτορα Φάβιου Μάξιμου, προκειμένου να διαδώσει φήμες ότι ο Φάβιος ήταν προδότης που συνεργαζόταν με την Καρχηδόνα.
Ένας πίνακας του 1899 του Lionel Royer που απεικονίζει τον Βερκιγγετόριξ /Vercingétorix να παραδίδει τα όπλα του στον Καίσαρα. C: Wikimedia Commons
Η Διπλωματία των Φημών: Γερουσίες, Κατάσκοποι και Ψεύτικες Ειδήσεις
Η διπλωματική αρένα ήταν εξίσου εύθραυστη με το πεδίο της μάχης. Σε έναν πολυπολικό και ανταγωνιστικό κόσμο, οι ειδήσεις, είτε αληθείς είτε ψευδείς, μπορούσαν να πυροδοτήσουν έναν πόλεμο ή να καταστήσουν δυνατή μια συμμαχία.
Το άρθρο δείχνει πώς η Ρωμαϊκή Σύγκλητος επιδίωκε ολοένα και περισσότερο να συγκεντρώσει και να ελέγξει τη ροή των γεωπολιτικών πληροφοριών, προσπαθώντας να παρουσιαστεί ως ο μοναδικός αξιόπιστος διαιτητής. Η Σύγκλητος έστελνε συνεχώς απεσταλμένους για να επαληθεύσουν φήμες που προέρχονταν από όλες τις γωνιές της αυτοκρατορίας.
Για παράδειγμα, το 203 π.Χ., σε απάντηση σε φήμες ότι ο βασιλιάς Φίλιππος Ε΄ της Μακεδονίας είχε στείλει στρατεύματα για να βοηθήσει την Καρχηδόνα, η Γερουσία διόρισε αμέσως τρεις υψηλόβαθμους αντιπροσώπους για να διερευνήσουν το θέμα.
Οι φήμες που κυκλοφορούσαν στη Ρόδο το 202 π.Χ. για μια μυστική συμφωνία μεταξύ της Μακεδονίας και της Αυτοκρατορίας των Σελευκιδών ήταν ένας από τους παράγοντες που οδήγησαν στη ρωμαϊκή στρατιωτική επέμβαση στην Ελλάδα και την Ασία, αλλάζοντας οριστικά τον χάρτη της Μεσογείου.
Ωστόσο, η παραπληροφόρηση χρησιμοποιήθηκε και ως ενεργό εργαλείο στη διπλωματία. Μετά την ήττα του από τους Ρωμαίους (275 π.Χ.), ο βασιλιάς Πύρρος της Ηπείρου διέταξε τους απεσταλμένους του να πουν ψέματα και να ανακοινώσουν ότι είχε εξασφαλίσει συμμαχία με τον βασιλιά Αντίγονο της Μακεδονίας.
Στην πραγματικότητα, όμως, οι διαπραγματεύσεις είχαν αποτύχει. Αυτή η ψευδής φήμη του έδωσε μια σύντομη ανάπαυλα· απέτρεψε τους εχθρούς του και κράτησε απασχολημένους τους διστακτικούς συμμάχους του.
Ένα άλλο τολμηρό παράδειγμα αφορά τον Σκιπίωνα τον Αφρικανό. Το 204 π.Χ., ο Νουμίδιος σύμμαχός του, Σύφαξ, άλλαξε στρατόπεδο και προσχώρησε στην Καρχηδόνα, στέλνοντας απεσταλμένους για να το ανακοινώσουν.
Σε μια ριψοκίνδυνη κίνηση, ο Σκιπίωνας έστειλε γρήγορα αυτούς τους απεσταλμένους πίσω και διέδωσε μια φήμη ότι ίσχυε το αντίθετο: ισχυρίστηκε ότι είχαν έρθει να παρακαλέσουν για ρωμαϊκή παρέμβαση στην Αφρική. Το ψέμα έπιασε και κατάφερε να διατηρήσει υψηλό το ηθικό του στρατού του.
Η Ρωμαϊκή Γερουσία σε πίνακα του Χανς Βέρνερ Σμιτ (1912).
Ένα όπλο διπλής όψης και μια αφηγηματική κληρονομιά
Η μελέτη τονίζει ξεκάθαρα ότι οι φήμες είναι δίκοπο μαχαίρι: είναι δύσκολο να ελεγχθούν και μερικές φορές μπορούν να γυρίσουν μπούμερανγκ στον χρήστη.
Μπορούν ακόμη και να οδηγήσουν σε καταστροφικές αποφάσεις. Το άρθρο αναφέρει το παράδειγμα του Ύπατου Γάιου Χοστίλιου Μανκίνου (137 π.Χ.): υπό την πίεση μιας ψευδούς φήμης ότι έφταναν μαζικές ενισχύσεις για τον Κελτιβεριανό εχθρό, υπέγραψε μια ταπεινωτική συνθήκη ειρήνης. Η Γερουσία στη συνέχεια αρνήθηκε να την επικυρώσει και, ως τιμωρία, ο ίδιος ο Μανκίνος έπρεπε να παραδοθεί στους Ισπανούς.
Ο συγγραφέας καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η ανάλυση των φημών υπερβαίνει ένα απλό ανέκδοτο.
Δείχνει ότι η Ρώμη όχι μόνο κατέκτησε εδάφη, αλλά και κατασκεύασε μια αφήγηση για την υπεροχή της.
Στις ιστορικές πηγές, αν ένας Ρωμαίος κατέφευγε στην απάτη, αυτό οφειλόταν είτε σε νοημοσύνη είτε σε ακραία ανάγκη.
Όταν το έκανε ένας εχθρός, αυτό οφειλόταν σε εγγενή προδοσία. Όπως γράφει ο Μπαρμπέρο Μπαρόσο, αυτή η διχογνωμία μεταξύ «Ρωμαίου» και «μη Ρωμαίου» τροφοδότησε τους ιδεολογικούς μοχλούς του ρωμαϊκού επεκτατισμού, ενισχύοντας την διαλεκτική υποστήριξη που τον νομιμοποιούσε.
Ο ερευνητής υποστηρίζει ότι οι φήμες δεν ήταν ποτέ ένα ασήμαντο αντικείμενο ελέγχου. Έπαιξαν κρίσιμο ρόλο ιστορικά αλλά και στην ιστοριογραφία, διαμορφώνοντας αντιλήψεις σε αφηγήσεις συγκρούσεων που συγκλόνισαν τη Μεσόγειο.
«Σε αυτό το πλαίσιο, η παραπληροφόρηση ήταν ίσως μερικές φορές μια δεύτερη σκέψη, ένα εργαλείο που προστέθηκε στην αφήγηση.
Λειτουργούσε ως επιχείρημα στο οποίο η διχοτομία μεταξύ Ρωμαίων και μη Ρωμαίων ήταν σαφώς ορατή».
Το έργο του Barbero Barroso αποκαλύπτει μια κρυφή πτυχή της «μηχανής» επέκτασης της Ρώμης και προσφέρει μια εξαιρετικά σχετική ιστορική προοπτική: ο αγώνας για τον έλεγχο της αφήγησης, η προσπάθεια να σπείρει κανείς αμφιβολία στο μυαλό του εχθρού και η προσπάθεια νομιμοποίησης της δικής του εξουσίας μέσω της γνώσης ή της παραπληροφόρησης είναι τόσο παλιά όσο και ο ίδιος ο πολιτισμός.
Η Ρώμη το κατάλαβε αυτό πολύ καλά και το εφάρμοσε αρκετά αποτελεσματικά ώστε να συμβάλει στη διαμόρφωση μιας αυτοκρατορίας.
Barroso, J. B. (2025). Rumorología y desinformación en la interacción diplomatico-militar del expansionismo romano. Dialogues d’histoire ancienne, 512(2), 199-222.
—
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Παρακαλούμε τα σχολιά σας να ειναι σχετικά με το θέμα, περιεκτικά και ευπρεπή. Για την καλύτερη επικοινωνία δώστε κάποιο όνομα ή ψευδώνυμο. Διαφημιστικά σχόλια δεν δημοσιεύονται.
Επειδή δεν υπάρχει η δυνατότητα διόρθωσης του σχολίου σας παρακαλούμε μετά την τελική σύνταξή του να ελέγχεται. Προτιμάτε την ελληνική γραφή κι όχι την λατινική (κοινώς greeklish).
Πολύ σημαντικό είναι να κρατάτε προσωρινό αντίγραφο του σχολίου σας ειδικά όταν είναι εκτενές διότι ενδέχεται να μην γίνει δεκτό από την Google (λόγω μεγέθους) και θα παραστεί η ανάγκη να το σπάσετε σε δύο ή περισσότερα.
Το σχόλιό σας θα δημοσιευθεί, το αργότερο, μέσα σε λίγες ώρες, μετά από έγκριση του διαχειριστή του ιστολογίου, ο οποίος είναι υποχρεωμένος να δημοσιεύει όλα τα σχόλια που δεν παραβαίνουν τους όρους που έχουμε θέσει στις παρούσες οδηγίες.
Υβριστικά, μη ευπρεπή και προπαγανδιστικά σχόλια θα διαγράφονται ή δεν θα δημοσιεύονται.