Στα μέσα του 3ου αιώνα π.Χ., στην Αλεξάνδρεια των Πτολεμαίων, ένας άνδρας τόλμησε να υπολογίσει κάτι που φαινόταν αδύνατο. Ο Ερατοσθένης από την Κυρήνη, μαθηματικός, αστρονόμος, γεωγράφος και διευθυντής της θρυλικής Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας, αποφάσισε να μετρήσει την περιφέρεια της Γης με απλά μέσα: έναν γνώμονα, σκιά και γεωμετρία.
Είχε μάθει ότι στη Συήνη (σημερινό Ασουάν), το μεσημέρι του θερινού ηλιοστασίου, ο ήλιος δεν δημιουργούσε σκιά. Ένα πηγάδι γέμιζε φως μέχρι τον πάτο του, απόδειξη ότι ο ήλιος βρισκόταν ακριβώς στο ζενίθ. Στην Αλεξάνδρεια, 800 χιλιόμετρα βορειότερα, την ίδια ώρα, ένας κατακόρυφος γνώμονας δημιουργούσε σκιά με γωνία περίπου 7,2 μοιρών.
Η μέθοδος που άλλαξε την επιστήμη
Ο Ερατοσθένης υπέθεσε ότι οι ηλιακές ακτίνες είναι παράλληλες λόγω της τεράστιας απόστασης του ήλιου και ότι η Γη είναι σφαιρική. Αν η διαφορά γωνίας ήταν 7,2 μοίρες — το 1/50 ενός πλήρους κύκλου — τότε η απόσταση ανάμεσα στις δύο πόλεις αντιστοιχούσε στο 1/50 της περιφέρειας της Γης.
Η απόσταση μεταξύ Αλεξάνδρειας και Συήνης δεν μετρήθηκε με όργανα ακριβείας, αλλά από βηματιστές, επαγγελματίες της εποχής που μετρούσαν αποστάσεις με το βήμα. Υπολόγισαν περίπου 5.000 στάδια. Πολλαπλασιάζοντας επί 50, ο Ερατοσθένης κατέληξε σε περιφέρεια 250.000 σταδίων. Με το στάδιο να αντιστοιχεί σε περίπου 157,5 μέτρα, το αποτέλεσμα ήταν περίπου 39.375 χιλιόμετρα, απόκλιση μόλις 1,6% από την πραγματική τιμή των 40.075 χιλιομέτρων.
Η παρατήρησή του δεν ήταν απλώς σωστή· ήταν επαναστατική. Για πρώτη φορά στην ιστορία, η γεωμετρία και η παρατήρηση ενώθηκαν για να απαντήσουν σε ένα παγκόσμιο ερώτημα με απίστευτη ακρίβεια.
Γιατί η μέτρηση παραμένει εντυπωσιακή
Η επιτυχία του Ερατοσθένη βασίστηκε σε τρεις κρίσιμες παραδοχές: ότι η Γη είναι σφαιρική, ότι οι ηλιακές ακτίνες είναι σχεδόν παράλληλες και ότι η απόσταση ανάμεσα στις δύο πόλεις ήταν σωστά μετρημένη. Παρά τα μικρά σφάλματα — η Συήνη δεν ήταν ακριβώς στον Τροπικό του Καρκίνου και οι δύο πόλεις δεν βρίσκονταν στον ίδιο μεσημβρινό — τα λάθη αλληλοαναιρέθηκαν, χαρίζοντάς του ένα αποτέλεσμα που θα ζήλευαν ακόμη και οι σύγχρονοι γεωδαίτες.
Οι αρχαίες πηγές επιβεβαιώνουν το κατόρθωμά του. Ο Κλεομήδης περιγράφει τη μέθοδο, ενώ ο Στράβων και ο Πλίνιος μιλούν για μια μικρή παραλλαγή: 252.000 στάδια, ώστε να βγαίνει εύκολα ο κανόνας των 700 σταδίων ανά μοίρα.
Η ακρίβεια ήταν τόσο εντυπωσιακή ώστε, αιώνες αργότερα, οι μετρήσεις του παρέμεναν σημείο αναφοράς. Μόνο όταν υιοθετήθηκαν λάθος εκδοχές από τον Ποσειδώνιο και αργότερα από τον Πτολεμαίο, η εκτίμηση για το μέγεθος της Γης μειώθηκε, οδηγώντας ακόμη και τον Κολόμβο στο μοιραίο λάθος να πιστεύει ότι η Ασία ήταν πιο κοντά.
Η κληρονομιά του Ερατοσθένη
Ο Ερατοσθένης δεν σταμάτησε εκεί. Δημιούργησε το πρώτο γεωγραφικό σύστημα συντεταγμένων, εισήγαγε τον όρο γεωγραφία και έθεσε τα θεμέλια για την επιστήμη της χαρτογράφησης. Ο υπολογισμός του παραμένει ένα από τα πιο εντυπωσιακά παραδείγματα του πώς η παρατήρηση, η λογική και η μαθηματική σκέψη μπορούν να ξεπεράσουν τους περιορισμούς της εποχής.
Η μέθοδός του αναπαράγεται ακόμη και σήμερα σε σχολεία και πανεπιστήμια. Με ένα ραβδί, μια μετροταινία και λίγο ήλιο, μαθητές σε όλο τον κόσμο ξαναζωντανεύουν το πείραμά του, επιβεβαιώνοντας ότι η περιφέρεια της Γης μπορεί να μετρηθεί με απλά μέσα, όπως το έκανε εκείνος πριν από πάνω από δύο χιλιετίες.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Παρακαλούμε τα σχολιά σας να ειναι σχετικά με το θέμα, περιεκτικά και ευπρεπή. Για την καλύτερη επικοινωνία δώστε κάποιο όνομα ή ψευδώνυμο. Διαφημιστικά σχόλια δεν δημοσιεύονται.
Επειδή δεν υπάρχει η δυνατότητα διόρθωσης του σχολίου σας παρακαλούμε μετά την τελική σύνταξή του να ελέγχεται. Προτιμάτε την ελληνική γραφή κι όχι την λατινική (κοινώς greeklish).
Πολύ σημαντικό είναι να κρατάτε προσωρινό αντίγραφο του σχολίου σας ειδικά όταν είναι εκτενές διότι ενδέχεται να μην γίνει δεκτό από την Google (λόγω μεγέθους) και θα παραστεί η ανάγκη να το σπάσετε σε δύο ή περισσότερα.
Το σχόλιό σας θα δημοσιευθεί, το αργότερο, μέσα σε λίγες ώρες, μετά από έγκριση του διαχειριστή του ιστολογίου, ο οποίος είναι υποχρεωμένος να δημοσιεύει όλα τα σχόλια που δεν παραβαίνουν τους όρους που έχουμε θέσει στις παρούσες οδηγίες.
Υβριστικά, μη ευπρεπή και προπαγανδιστικά σχόλια θα διαγράφονται ή δεν θα δημοσιεύονται.