Ο ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ ΓΙΑ ΤΟ ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ

Γράφει η Μαίρη Καρά

ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ: Γεννήθηκε στις 2 Νοεμβρίου 1911 στο Ηράκλειο της Κρήτης και πέθανε στις 18 Μαρτίου 1996 στην Αθήνα. Ήταν το μικρότερο από τα 6 παιδιά του ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΑΛΕΠΟΥΔΕΛΗ και της ΜΑΡΙΑΣ ΒΡΑΝΑ. Ο πατέρας του - Λέσβιος επιχειρηματίας - εγκαταστάθηκε το 1895 στο Ηράκλειο, ιδρύοντας εργοστάσιο σαπωνοποιίας. Με την έκρηξη του Α' Π.Π. μετέφερε την επιχείρηση του και την οικογένειά του στην Αθήνα στην οδό Σόλωνος 98α. Ο μικρός Οδυσσέας σε ηλικία 6 ετών εγγράφεται στο ιδιωτικό Λύκειο Μακρή, που τότε βρισκόταν στην οδό Ιπποκράτους. Ένα χρόνο μετά την Μικρασιατική Καταστροφή το 1923, όλη  η οικογένεια ταξιδεύει στο εξωτερικό και το 1924 γνωρίζει στην Λοζάνη τον Ελευθέριο Βενιζέλο, το πολιτικό ίνδαλμα της οικογένειάς του. 
     Επιστρέφοντας στην Αθήνα μετεγγράφεται στο Γ' Γυμνάσιο Αρρένων Αθηνών μα τον επόμενο χρόνο έχασε τον πατέρα του. Στην περίοδο των μαθητικών του χρόνων εκδηλώθηκαν τα πρώτα του πνευματικά ενδιαφέροντα. Αρχισε να μελετάει την ελληνική και γαλλική λογοτεχνία και να συνεργάζεται με το περιοδικό "ΔΙΑΠΛΑΣΙΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΩΝ". Το 1927 έρχεται σε επαφή με την ποίηση του ΚΑΒΑΦΗ και το 1928 αποφοιτώντας απ' το Γυμνάσιο γνωρίζει την ποίηση του ΚΑΡΥΩΤΑΚΗ. Η συνήθειά του να περνάει τα καλοκαίρια του στα Αιγαιοπελαγίτικα νησιά, επηρέασε το λυρικό υπόστρωμα της ποίησής του. Το 1929 ήταν καθοριστικός χρόνος της ποιητικής του διαδρομής. Έγραψε τα πρώτα του ποιήματα και τα έστειλε με ψευδώνυμο σε περιοδικά. Με την εγγραφή του στη Νομική Σχολή η οικογένεια μετακομίζει στην οδό Μοσχονησίων 146.
     Ο Ελύτης τελειώνοντας το Πανεπιστήμιο Αθηνών συνέχισε τις σπουδές του στην ΣΟΡΒΟΝΝΗ. Το 1960 διακρίθηκε με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης κι αποτέλεσε έναν από τους τελευταίους εκπροσώπους της λογοτεχνικής γενιάς του '30, χαρακτηριστικό της οποίας υπήρξε το ιδεολογικό δίλημμα ανάμεσα στην ελληνική παράδοση και τον ευρωπαϊκό μοντερνισμό. Θεωρείται ένας απ' τους σημαντικότερους Έλληνες ποιητές και ο ίδιος χαρακτήριζε την δική του θέση στην γενιά αυτή ως παράξενη, σημειώνοντας: «απ' το ένα μέρος ήμουνα ο στερνός μιας γενιάς, που έσκυβε στις πηγές μιας ελληνικότητας κι απ' την άλλη, ήμουν ο πρώτος μιας άλλης που δέχονταν τις επαναστατικές θεωρίες του μοντέρνου κινήματος».
     Υπήρξε ο δεύτερος και τελευταίος μέχρι σήμερα Έλληνας, που το 1979 τιμήθηκε με το βραβείο ΝΟΜΠΕΛ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ! Στην ανακοίνωση της Σουηδικής Ακαδημίας στις 18.10.1979 τονίστηκε πως "του απονέμεται το βραβείο για την ποίησή του, που με βάθρο την ελληνική παράδοση περιγράφει με αισθητική δύναμη και πνευματική διακριτικότητα, τον αγώνα του σύγχρονου ανθρώπου για την Ελευθερία και την Δημιουργία. Το ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ είναι ένα από τα αριστουργήματα της ποίησης του 20ου αιώνα". Ο Ελύτης παρέλαβε το βραβείο από τον βασιλιά της Σουηδίας Κάρολο Γουσταύο στην τελετή απονομής στις 10.12.1979 στην Στοκχόλμη, γνωρίζοντας παγκόσμια δημοσιότητα. Ο ίδιος ο Οδυσσέας Ελύτης σε συνέντευξή του εξήγησε πως εμπνεύστηκε κι έγραψε το Άξιον Εστί:
     "Όσο κι αν μπορεί να φανεί παράξενο, την αρχική αφορμή να γράψω το ποίημά μου, μου την έδωσε η διαμονή μου στην Ευρώπη τα χρόνια του '48 με '51. Ήταν εκείνα τα φοβερά χρόνια, όπου όλα τα δεινά μαζί - Πόλεμος, Κατοχή, Κίνημα, Εμφύλιος, δεν είχαν αφήσει πέτρα πάνω στην πέτρα. Θυμάμαι την ημέρα που πήγαινα να μπω στο αεροπλάνο, ένα τσούρμο παιδιά που έπαιζαν σ' ένα οικόπεδο. Το αυτοκίνητό μας αναγκάστηκε να σταματήσει για μια στιγμή και βάλθηκα να τα παρατηρώ. Ήτανε όλα χλωμά, βρώμικα, σκελετωμένα με ρουφηγμένα πρόσωπα, με παραμορφωμένα γόνατα, ήταν δηλαδή κυριολεκτικά μέσα στα κουρέλια. Στριφογυρνούσαν παίζοντας γύρω-γύρω απ' τις τσουκνίδες του οικοπέδου κι ανάμεσα σε τρύπιες λεκάνες και σωρούς σκουπιδιών.
     Αυτή ήταν η τελευταία εικόνα μου απ' την Ελλάδα. Κι αυτή - σκεπτόμουν - ήταν η μοίρα του Γένους, που ακολούθησε τον δρόμο της Αρετής, παλεύοντας αιώνες για να ΥΠΑΡΞΕΙ. Σε λίγες ώρες περιδιάβαινα στο δασάκι πλάι στην λίμνη στο Ουσί  της Λοζάννης. Ξαφνικά άκουσα καλπασμούς και χαρούμενες φωνές, απ' τα Ελβετόπαιδα που έκαναν ιππασία. Αυτά που από πέντε γενεές δεν ήξεραν τι θα πει αγώνας, πείνα, θυσία. Ροδοκόκκινα, γελαστά, ντυμένα σαν πριγκιπόπουλα, με συνοδούς που φορούσαν στολές, πέρασαν μπροστά μου και μ' άφησαν σε μια κατάσταση που ξεπερνούσε την αγανάκτηση. Ήτανε δέος στην τρομακτική αντίθεση, συντριβή στην αδικία, με διάθεση να κλάψεις και να προσευχηθείς, παρά να φωνάξεις.
     Ήτανε η δεύτερη φορά στην ζωή μου - η πρώτη ήτανε στην Αλβανία - που έβγαινα απ' το άτομό μου κι αισθανόμουν, όχι απλά αλληλέγγυος, αλλά ταυτισμένος με την ΦΥΛΗ μου. Το σύμπλεγμα κατωτερότητας που ένιωθα, μεγάλωσε φτάνοντας στο Παρίσι, λίγο καιρό μετά τον πόλεμο. Όμως τι πλούτος και τι καλοπέραση μπροστά σε μας! Και τι μετρημένα δεινά μπροστά στα δικά μας! Οι Γάλλοι ήταν ακόμα δυσαρεστημένοι, που δεν μπορούσαν να 'χουν το μπιφτέκι και το φρέσκο τους βούτυρο. Υπάλληλοι, σοφέρ, γκαρσόνια, με κοιτάζανε βλοσυρά και μου λέγανε: εμείς περάσαμε πόλεμο Κύριε! Κι όταν καμιά φορά τολμούσα να ψιθυρίσω ότι ήμουν Έλληνας κι ότι περάσαμε κι εμείς πόλεμο με κοιτάζανε παράξενα λέγοντας: α, κι εσείς έ;
     Ήμασταν αγνοημένοι από παντού και τοποθετημένοι στην άκρη ενός απίθανου χάρτη. Το σύμπλεγμα κατωτερότητας και η δεητική διάθεση με κυρίευαν πάλι. Ξυπνημένες μέσα μου παλιές ενστικτώδεις διαθέσεις αναδεύονταν ξεκαθαρίζοντας. Η παραμονή μου στην Ευρώπη μου εμφάνιζε καθαρά το δράμα του τόπου μας. Έβλεπα ότι η μοίρα της Ελλάδας ανάμεσα στα άλλα ΕΘΝΗ ήταν ό,τι και η μοίρα του ποιητή ανάμεσα στους άλλους ανθρώπους του χρήματος και της εξουσίας. Εκεί αναπηδούσε πιο ανάγλυφο το άδικο που κατάτρεχε τον ποιητή. Αυτό ήταν ο πρώτος σπινθήρας, ήταν το πρώτο εύρημα. Η ανάγκη που ένιωθα για μια δέηση, μού έδωσε ένα δεύτερο εύρημα. Να δώσω σ' αυτή την διαμαρτυρία μου για το άδικο, την μορφή μιας εκκλησιαστικής λειτουργίας. Σιγά-σιγά αυτά τα δύο ταυτίστηκαν μέσα μου. Κι έτσι γεννήθηκε το ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ!"