Έναν αιώνα μετά την κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η Τουρκία έχει αναδειχθεί εκ νέου σε σημαντικό περιφερειακό παράγοντα, με αυξανόμενη παρουσία από τον Καύκασο και τη Μαύρη Θάλασσα έως τη Μέση Ανατολή, τη Βόρεια Αφρική και την Ανατολική Μεσόγειο.
Η εξέλιξη αυτή έχει συνοδευτεί στο εσωτερικό από μια έντονα εθνικιστική πολιτική αφήγηση, στην οποία η ιστορική και πολιτισμική συνέχεια της Τουρκίας συνδέεται με την αντίληψη ότι η χώρα δικαιούται έναν διευρυμένο ρόλο στο περιφερειακό σύστημα. Η ρητορική περί “Αιώνα της Τουρκίας”, όπως και οι συχνές αναφορές στην οθωμανική κληρονομιά εντάσσονται σε αυτή την προσπάθεια πολιτικής και κοινωνικής κινητοποίησης.
Η εσωτερική αυτή ρητορική, ωστόσο, δεν πρέπει να συγχέεται αυτομάτως με την πραγματική έκταση της τουρκικής ισχύος, ή με τις επιχειρησιακές δυνατότητες της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής. Η Τουρκία έχει πράγματι διευρύνει σημαντικά την περιφερειακή της εμβέλεια από το 2016 και μετά, αξιοποιώντας στρατιωτικά μέσα, διπλωματικές σχέσεις, οικονομικούς δεσμούς και μη κρατικούς εταίρους. Η παρουσία της στη Συρία και το Ιράκ, η στρατιωτική εμπλοκή στη Λιβύη, οι σχέσεις με το Αζερμπαϊτζάν και η δραστηριοποίηση στη Σομαλία, αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα.
Η διεύρυνση αυτή, όμως, δεν ισοδυναμεί με περιφερειακή ηγεμονία. Η Τουρκία εξακολουθεί να αντιμετωπίζει σημαντικούς περιορισμούς, μεταξύ των οποίων οι οικονομικές πιέσεις, η εξάρτηση από διεθνείς αγορές και δυτικές τεχνολογίες, οι μεταβολές της αμερικανικής πολιτικής και ο ανταγωνισμός με άλλες περιφερειακές δυνάμεις. Η τουρκική στρατηγική, επομένως, μπορεί να ερμηνευθεί περισσότερο ως προσπάθεια διεύρυνσης του στρατηγικού βάθους και διαχείρισης μιας ασταθούς περιφέρειας, παρά ως γραμμική προσπάθεια αποκατάστασης μιας νέας “οθωμανικής τάξης”.
Αυτή η διάκριση έχει ιδιαίτερη σημασία για την αξιολόγηση των σχέσεων της Τουρκίας με την Ελλάδα, την Κυπριακή Δημοκρατία και το Ισραήλ. Οι τρεις σχέσεις δεν αποτελούν ανεξάρτητες αντιπαραθέσεις. Τα τελευταία χρόνια έχουν αρχίσει να συνδέονται μέσω κοινών γεωπολιτικών πεδίων: Των θαλάσσιων ζωνών και της οριοθέτησης στην Ανατολική Μεσόγειο, της ενεργειακής ασφάλειας, της ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας-Κύπρου, της στρατιωτικής συνεργασίας Ελλάδας-Κύπρου-Ισραήλ και της εξέλιξης της τουρκικής στρατιωτικής παρουσίας στη Συρία.
Το γεγονός αυτό αυξάνει τη στρατηγική σημασία των επιμέρους κρίσεων. Μια αντιπαράθεση στο Αιγαίο δεν είναι υποχρεωτικό να παραμείνει αποκλειστικά ελληνοτουρκική, όπως μια κρίση στη Συρία δεν είναι απαραίτητο να παραμείνει αποκλειστικά ισραηλινο-τουρκική. Η αλληλεπίδραση των επιμέρους θεάτρων δημιουργεί δυνατότητες μετάδοσης της κρίσης.
Από τη ρητορική στην επιχειρησιακή συμπεριφορά
Για την αξιολόγηση του κινδύνου είναι χρήσιμη η διάκριση μεταξύ τριών επιπέδων: Το πρώτο αφορά τη ρητορική και τις πολιτικές, ή νομικές διεκδικήσεις. Σε αυτό περιλαμβάνονται οι δημόσιες δηλώσεις, οι νέοι χάρτες, η νομοθεσία, οι διοικητικές αποφάσεις και οι διπλωματικές διαμαρτυρίες. Παρότι μπορούν να επιβαρύνουν σημαντικά τις διμερείς σχέσεις, δεν αποτελούν καθ’ εαυτές ένδειξη επικείμενης στρατιωτικής σύγκρουσης.
Το δεύτερο επίπεδο αφορά τη στρατιωτική υποστήριξη των πολιτικών διεκδικήσεων. Εδώ εντάσσονται η ανάπτυξη πολεμικών πλοίων για τη συνοδεία ερευνητικών ή ενεργειακών σκαφών, η αυξημένη παρουσία αεροσκαφών και UAV, οι μεγάλης κλίμακας ασκήσεις σε αμφισβητούμενες περιοχές και η συστηματική παρακολούθηση των δραστηριοτήτων της άλλης πλευράς. Το τρίτο επίπεδο αφορά την άμεση στρατιωτική επιβολή: Προσπάθειες παρεμπόδισης πλοίων, επικίνδυνες αναχαιτίσεις αεροσκαφών, απειλή χρήσης βίας, αλλαγή κανόνων εμπλοκής, ή πραγματική χρήση στρατιωτικής ισχύος.
Η μετάβαση από το δεύτερο στο τρίτο επίπεδο αποτελεί την κρίσιμη ποιοτική αλλαγή. Μέχρι εκείνο το σημείο, οι κυβερνήσεις διαθέτουν σχετικά μεγάλο περιθώριο ελιγμών. Όταν όμως στρατιωτικές δυνάμεις χρησιμοποιούνται για να εξαναγκάσουν την άλλη πλευρά να εγκαταλείψει μια θέση, ο κίνδυνος ακούσιας κλιμάκωσης αυξάνεται σημαντικά.
Το Αιγαίο και η Ανατολική Μεσόγειος
Στο ελληνοτουρκικό μέτωπο, οι σημαντικότεροι δείκτες δεν είναι τόσο οι νέες πολιτικές δηλώσεις, όσο η μεταβολή της επιχειρησιακής συμπεριφοράς. Ιδιαίτερη σημασία θα είχε η αποστολή ερευνητικού σκάφους σε περιοχή που αμφισβητείται από την Ελλάδα και η συνοδεία του από σημαντικές τουρκικές ναυτικές δυνάμεις. Αντίστοιχα, αυξημένη σημασία θα είχε μια ελληνική απόφαση να προστατεύσει το σκάφος με πολεμικά πλοία. Σε μια τέτοια περίπτωση, η αλληλουχία θα μπορούσε να λάβει τη μορφή:
- Ερευνητική δραστηριότητα
- Τουρκική ναυτική συνοδεία
- Ελληνική παρακολούθηση
- Αεροπορικές αναχαιτίσεις
- Επικίνδυνοι ελιγμοί
- Πιθανό ατύχημα ή χρήση βίας.
Η αύξηση των περιστατικών με UAV και αεροσκάφη αποκτά συνεπώς σημασία, όχι μόνο λόγω της πολιτικής τους διάστασης, αλλά και λόγω της αυξημένης πιθανότητας ατυχήματος. Ανάλογη σημασία έχουν οι NAVTEX και οι NOTAM. Η έκδοση αλληλοαναιρούμενων οδηγιών αποτελεί κυρίως διπλωματικό και νομικό εργαλείο. Εάν όμως συνδυαστεί με στρατιωτικές δυνάμεις που επιχειρούν να επιβάλουν στην πράξη τις σχετικές οδηγίες, η φύση της αντιπαράθεσης αλλάζει.
Κύπρος και ενεργειακός ανταγωνισμός
Η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας-Κύπρου αποτελεί ένα από τα σημεία όπου η ενεργειακή και η γεωπολιτική διάσταση συναντώνται. Η διαφωνία σχετικά με τις θαλάσσιες περιοχές στις οποίες πραγματοποιούνται οι απαραίτητες έρευνες αποκτά ιδιαίτερη σημασία εφόσον συνδέεται με την ευρύτερη τουρκική αμφισβήτηση της δικαιοδοσίας της Κυπριακής Δημοκρατίας και των ελληνικών θαλάσσιων δικαιωμάτων.
Η κρίσιμη εξέλιξη δεν θα ήταν μια νέα τουρκική διπλωματική διαμαρτυρία. Θα ήταν η προσπάθεια παρεμπόδισης των εργασιών μέσω στρατιωτικών μέσων. Η εμφάνιση τουρκικών πολεμικών πλοίων στην περιοχή ενός σκάφους που πραγματοποιεί έρευνες ή εργασίες και η απαίτηση να διακοπεί η δραστηριότητα θα αποτελούσε σαφή ένδειξη ότι η αντιπαράθεση έχει μεταφερθεί από το διπλωματικό στο επιχειρησιακό επίπεδο.
Η Κύπρος αποτελεί ιδιαίτερη περίπτωση επειδή συγκεντρώνει πολλές από τις περιφερειακές διαφωνίες. Το Κυπριακό, οι θαλάσσιες διεκδικήσεις, οι ενεργειακοί πόροι, η ηλεκτρική διασύνδεση με την Ελλάδα και οι στενότερες σχέσεις της Κυπριακής Δημοκρατίας με την Ελλάδα και το Ισραήλ δημιουργούν ένα περιβάλλον, στο οποίο οι επιμέρους κρίσεις μπορούν να αλληλοτροφοδοτούνται.
Αυτό δεν σημαίνει ότι μια ελληνοτουρκική ή ισραηλινοτουρκική κρίση θα οδηγήσει αναγκαστικά σε στρατιωτική εμπλοκή γύρω από την Κύπρο. Αυξάνει, όμως, την πιθανότητα η Κύπρος να λειτουργήσει ως κρίσιμος συνδετικός κρίκος μεταξύ διαφορετικών θεάτρων επιχειρήσεων.
Το ισραηλινοτουρκικό μέτωπο
Στις σχέσεις Τουρκίας-Ισραήλ, το σημαντικότερο πεδίο παρακολούθησης είναι η Συρία. Η Τουρκία επιδιώκει να διατηρήσει σημαντική επιρροή στη μεταπολεμική Συρία και να διαμορφώσει τις εξελίξεις σε ένα κράτος που βρίσκεται άμεσα στη στρατηγική της περιφέρεια. Το Ισραήλ, από την άλλη πλευρά, επιδιώκει να διατηρήσει την ελευθερία στρατιωτικής δράσης του και να αποτρέψει τη δημιουργία απειλών κοντά στα σύνορά του.
Η δημιουργία μόνιμων τουρκικών στρατιωτικών υποδομών, ιδιαίτερα αεροπορικών βάσεων, ραντάρ ή συστημάτων αεράμυνας, θα μπορούσε να αυξήσει σημαντικά την πιθανότητα άμεσης αντιπαράθεσης. Το πλέον κρίσιμο σημείο θα ήταν η εμφάνιση τουρκικού στρατιωτικού προσωπικού σε εγκαταστάσεις που το Ισραήλ θεωρεί αναγκαίο να πλήξει. Ένα ισραηλινό πλήγμα που θα προκαλούσε απώλειες σε Τούρκους στρατιωτικούς θα δημιουργούσε συνθήκες πολύ μεγαλύτερης πίεσης για τουρκική αντίδραση. Η αλληλουχία που θα αποτελούσε ένα από τα σοβαρότερα πιθανά μονοπάτια προς άμεση στρατιωτική σύγκρουση Τουρκίας-Ισραήλ:
- Ισραηλινό πλήγμα
- Τουρκικές απώλειες
- Τουρκική στρατιωτική απάντηση
- Ισραηλινή ανταπάντηση.
Η αξιολόγηση της κατάστασης μπορεί επομένως να βασιστεί σε συγκεκριμένους δείκτες.
- Πρώτον, αύξηση των επικίνδυνων αεροπορικών αναχαιτίσεων και των περιστατικών UAV.
- Δεύτερον, ανάπτυξη τουρκικών πολεμικών πλοίων για συνοδεία ερευνητικών ή ενεργειακών σκαφών.
- Τρίτον, αντίστοιχη ανάπτυξη ελληνικών ή άλλων συμμαχικών ναυτικών δυνάμεων για προστασία των δραστηριοτήτων αυτών.
- Τέταρτον, προσπάθεια φυσικής παρεμπόδισης πλοίων ή ενεργειακών έργων.
- Πέμπτον, μεγάλης κλίμακας στρατιωτικές ασκήσεις σε άμεση γειτνίαση με αμφισβητούμενες περιοχές, ιδίως με πραγματικά πυρά.
- Έκτον, δημιουργία ή επέκταση τουρκικών στρατιωτικών υποδομών στη Συρία, ιδιαίτερα συστημάτων αεράμυνας και αεροπορικών εγκαταστάσεων.
- Έβδομον, απώλειες στρατιωτικού προσωπικού της Τουρκίας από ισραηλινή ενέργεια ή, αντίστροφα, απώλειες ισραηλινού προσωπικού από τουρκική ενέργεια.
- Όγδοον, διακοπή ή περιορισμός των στρατιωτικών και διπλωματικών διαύλων επικοινωνίας μεταξύ των εμπλεκόμενων κρατών.
- Ένατο, ενδείξεις πραγματικής κινητοποίησης, όπως μετακινήσεις μη απαραίτητου προσωπικού, αλλαγές στην ετοιμότητα μονάδων, ή ασυνήθιστες συγκεντρώσεις δυνάμεων.
- Δέκατο, ενεργοποίηση διεθνών μηχανισμών αποκλιμάκωσης από το ΝΑΤΟ, τις ΗΠΑ ή την Ευρωπαϊκή Ένωση ως αποτέλεσμα συγκεκριμένου στρατιωτικού περιστατικού και όχι απλώς λόγω γενικής έντασης.
Κανένας από αυτούς τους δείκτες δεν αρκεί μόνος του για να προβλέψει πόλεμο. Η σημασία τους βρίσκεται στη συσσώρευση και στη χρονική σύμπτωσή τους.
Το σενάριο της αλληλοτροφοδοτούμενης κρίσης
Το μεγαλύτερο στρατηγικό ρίσκο προκύπτει όταν διαφορετικές κρίσεις συμπέσουν χρονικά. Μια αντιπαράθεση Ελλάδας-Τουρκίας στο Αιγαίο θα μπορούσε να συμπέσει με ένταση γύρω από την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας-Κύπρου. Ταυτόχρονα, μια ισραηλινή επιχείρηση στη Συρία θα μπορούσε να προκαλέσει τουρκικές απώλειες, ή τουρκική στρατιωτική αντίδραση.
Σε μια τέτοια κατάσταση, οι επιμέρους κρίσεις θα μπορούσαν να ερμηνευθούν από τις εμπλεκόμενες κυβερνήσεις ως τμήματα μιας ενιαίας στρατηγικής αντιπαράθεσης. Αυτό θα περιόριζε σημαντικά τα περιθώρια αποκλιμάκωσης. Το κρίσιμο επομένως δεν είναι μόνο εάν κάποια από τις εμπλεκόμενες κυβερνήσεις επιθυμεί έναν πόλεμο. Είναι εάν δημιουργείται μια αλληλουχία ενεργειών, στην οποία κάθε πλευρά αισθάνεται υποχρεωμένη να απαντήσει στην προηγούμενη ενέργεια της άλλης.
Η διαφορά μεταξύ μιας περιφερειακής κρίσης που παραμένει ελεγχόμενη και μιας κρίσης που οδηγεί σε σύγκρουση μπορεί τελικά να βρίσκεται σε ένα μόνο γεγονός: Στην πρώτη περίπτωση οι στρατιωτικές δυνάμεις χρησιμοποιούνται κυρίως για αποτροπή και σηματοδότηση. Στη δεύτερη χρησιμοποιούνται για να εξαναγκάσουν την άλλη πλευρά να αλλάξει συμπεριφορά.
Αυτό είναι το σημείο στο οποίο η στρατηγική αντιπαράθεση μετατρέπεται σε άμεσο κίνδυνο στρατιωτικού επεισοδίου. Το σίγουρο είναι ότι η σημερινή κατάσταση στην Ανατολική Μεσόγειο είναι αναμφίβολα πιο ανησυχητική, από μια απλή περίοδο έντονης διπλωματικής αντιπαράθεσης…
