Το σκάκι στην παιδεία!

Γράφει ο Ανδρέας Σταλίδης. 
Δημοσιεύθηκε στην Εστία, 12 Νοεμβρίου 2019.

Μόνιμη επωδός σε ό,τι θεωρούμε στραβό στη χώρα είναι ότι «μόνο με σωστή παιδεία, θα ισιώσει». Αν αρχίσουμε να απαριθμούμε τα στραβά που βλέπουμε, θέλουμε χιλιετηρίδες για να τελειώσουμε. Πόσο μάλλον για τις προτάσεις να αντιμετωπίσουμε ένα μόνο από αυτά. Θα ήταν περισσότερες από όλους τους Έλληνες επί της γης. Εγώ θα το πιάσω ανάποδα. 

Αντί να ακολουθήσω τον δρόμο από ένα πρόβλημα προς μία πλειάδα προσεγγίσων για επίλυση, θα προτείνω κάτι που δεν συμβαίνει πουθενά στον κόσμο και θα εξηγήσω τα προβλήματα που αντιμετωπίζει. Προτείνω να ενταχθεί το σκάκι στη δημόσια εκπαίδευση από το Δημοτικό για να διδάξει τα κάτωθι στις επόμενες γενιές. 

• Στρατηγική. Ο κόπος να εκπονήσουμε ένα σχέδιο, έστω στοιχειώδες, είναι προϋπόθεση του παιχνιδιού. Γίνεται βίωμα. 
• Προσαρμοστικότητα. Διαρκείς ελιγμοί ανάλογα με την ροή και αντιδράσεις σε απροσδόκητες κινήσεις του αντιπάλου και ανατροπή των σχεδίων. 
• Υπευθυνότητα. Η κίνηση δεν μπορεί να αρθεί με τη θέλησή μας. Υπακοή στους κανόνες. 
• Αξιοποίηση δεδομένων. Όλα είναι μπροστά μας και δεν επιδέχονται ούτε ερμηνείες από εξωγενείς παράγονες, ούτε δυνατότητα απόδοσης ευθυνών σε αποδιοπομπαίους τρίτους. 
• Υπομονή. Αναμονή της επόμενης κίνησης και αξιοποίηση του χρόνου για βαθύτερο σχεδιασμό. Η υπομονή βάλλεται πανταχόθεν τη σημερινή εποχή. 
• Αυτοσυγκράτηση. Ο θυμός και η οργή δεν αποδίδουν, άρα μαθαίνουμε να τα ελέγχουμε. Δεν οφελεί να σπάσουμε τη σκακιέρα. 
• Κοινωνικότητα. Απαιτεί δύο παίκτες. Σπάει τη μονοτονία των ατομικών παιχνιδιών. Είναι μάλιστα εσωτερικού χώρου και παντός καιρού. 
• Αυτοκριτική. Δυνατότητα επανάληψης του παιχνιδιού, ώστε να αξιολογηθούν τα λάθη και να διδαχθούμε από αυτά. 
• Ευφυΐα. Εθίζει τον παίκτη να βλέπει τα πράγματα από την σκοπιά του αντιπάλου. «Τι θα έκανα εγώ στη θέση του αντιπάλου μου;». 
• Σεβασμός αντιπάλου. Η ενδεχόμενη ήττα δεν αφήνει περιθώριο παρά για την αναγνώριση της αξίας του αντιπάλου. 
• Προετοιμασία. Έξοχη εφαρμοργή της ρήσης ότι τύχη είναι όταν η προετοιμασία συναντάει την ευκαιρία. 
• Τακτική και προτεραιότητες. Τα υπολογισμένα ρίσκα και οι τυχόν θυσίες βοηθούν το ξεκαθάρισμα προτεραιοτήτων. Τι είναι σημαντικό και τι όχι. 
• Αποφασιστικότητα και αυτοσυγκέντρωση. Ο επί 27 χρόνια προπονητής της ποδοσφαιρικής ομάδας της Μάντσεστρ Γιουνάϊτεντ Άλεξ Φέργκιουσον γράφει στο βιβλίο του ότι ζητούσε από τους παίκτες του να παίζουν γρήγορο σκάκι (μπλιτζ), διότι έτσι εκπαίδευαν τον εαυτό τους να προβλέπουν την επόμενη κίνηση συμπαικτών και αντιπάλων και να αποφασίζουν πολύ γρήγορα, όπως απαιτούσε το άθλημά τους, πώς θα κινηθούν. 
• Ανίχνευση αδυναμιών. Ο Λιβανέζος ακαδημαϊκός Νασσίμ Νίκολας Ταλέμπ στο βιβλίο του Μαύρος Κύκνος, εξηγεί ότι μία ενδημική αδυναμία του ανθρώπινου εγκεφάλου είναι ότι τείνει να αναζητά γύρω του τα δεδομένα που ενισχύουν την ήδη διαμορφωμένη άποψη ή αντίληψή του για τον κόσμο. Περιγράφει όμως πως η ακριβώς αντίθετη τακτική, αποκρούει αυτόν τον μηχανισμό δημιουργίας προκαταλήψεων. Συνιστά λοιπόν να ψάχνουμε τα αδύνατα σημεία των θεωριών μας, να σκεπτόμαστε ποιες συνθήκες, ποια δεδομένα τις ανατρέπουν. Να στρεφόμαστε στο τι θα αποδυνάμωνε την κοσμοθεωρία μας. Διαπίστωσε ότι οι μεγάλοι σκακιστές είχαν αναπτύξει τέτοιες μεθόδους. 

Μπορούμε να σκεφτούμε λοιπόν πόσα οφέλη θα είχε η κοινωνία, αν μία γενιά ήταν σφυρηλατημένη από τα μέσα του Δημοτικού Σχολείου με το σκάκι; Σε όλα τα επίπεδα, συμπεριλαμβανομένης ασφαλώς και της πολιτικής αντιπαράθεσης στη δημόσια σφαίρα.

Αντίβαρο