Τελευταίες αναρτήσεις

6 Μαΐου 2018

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΒΑΛΑΩΡΙΤΗΣ (1824 – 1879)

ΕΙΣΗΓΗΣΗ
Τετάρτη 18 Ἀπριλίου 2018

Της Κατερίνας Δημοτζίκη 

Φιλολόγου και Διοικητικού μέλους της Ενωμένης Ρωμιοσύνης.
(από ομιλία σε εκδήλωση για τον Βαλαωρίτη)

Ὁ Αρ. Βαλαωρίτης γεννήθηκε στην Μαδουρή της Λευκάδας το 1824. (μικρό νησάκι, κοντά στον Σκορπιό). Οι πρόγονοί του κατάγονταν από το χωριό Βαλαώρα της Ευρυτανίας, από όπου η οικογένεια πήρε το όνομά της. Γαλουχήθηκε με την ιδέα της ελευθερίας τόσο της ιδιαίτερης πατρίδας του από την αγγλική κατοχή, όσο και της υπόδουλης μητέρας Ελλάδας από την οθωμανική κυριαρχία. Σπούδασε φιλολογία στην Ιόνιο Ακαδημία της Κέρκυρας και συνέχισε τις σπουδές του στην Ιταλία, Ελβετία και Γαλλία.

Ο Βαλαωρίτης δεν υπήρξε μόνο ποιητής. Παράλληλα ανέπτυξε έντονη πατριωτική δράση σε δημόσιες θέσεις. Πριν από την εκχώρηση των Επτανήσων στην Ελλάδα από τους Άγγλους το 1864, είχε εκλεγεί αντιπρόσωπος στο τοπικό Κοινοβούλιο και από τη θέση αυτή αγωνίσθηκε με θερμό πατριωτισμό για την ένωση με την Ελλάδα. Και όταν πραγματοποιήθηκε η Ένωση, συνέχισε τη βουλευτική του σταδιοδρομία ως αντιπρόσωπος της Λευκάδας στη Βουλή των Αθηνών.

Πέθανε το 1879 στη γενέτειρά του. Ο τάφος του βρίσκεται δίπλα στο ιερό στην πίσω πλευρά του Ναοῦ του Παντοκράτορα στη Λευκάδα. Εκεί, ο Σικελιανός, η γυναίκα του Εύα Πάλμερ κι ο Κωστής Παλαμάς φωτογραφήθηκαν, κατά την επίσκεψή τους στην Λευκάδα με αφορμή τα αποκαλυπτήρια της προτομής του Βαλαωρίτη στο Μποσκέτο (πάρκο μπροστά στην παραλία) στις 7 Ιουνίου 1925.

Το έργο του περιλαμβάνει πεζά που είναι σημειώσεις και προλεγόμενα στα ποιήματά του, επίσης άρθρα και επιστολές, όπως και αγορεύσεις στη Βουλή της Λευκάδας και των Ελλήνων. Έκανε και πολλές μεταφράσεις.

Το ποιητικό του έργο είναι μεγάλο και σπουδαίο. ….(κάποιοι τίτλοι).

Εκδόσεις των έργων του έγιναν αρκετές. Ο «Ικαρος» εξέδωσε τα Άπαντά του σε 2 τόμους, χωριστά ο Φωτεινός από διάφορους εκδοτικούς οίκους.

Το στοιχείο που διαποτίζει τόσο τη ζωή όσο και την τέχνη του είναι ο αδιάπτωτος πατριωτισμός του και αυτός αποτελεί το βασικότερο συστατικό της ποίησής του. Τα θέματά του τα αντλεί είτε από την ιστορική παράδοση της Επτανήσου είτε από τον εθνικο-απελευθερωτικό αγώνα του (18)21 και τους αγώνες των κλεφτών και αρματολών.

Ο Βαλαωρίτης χειραγώγησε την ποίησή του συνειδητά στην εξυπηρέτηση των εθνικών στόχων και στην εμπέδωση της πατριωτικής ιδέας. Κι αυτό γιατί αντιλαμβανόταν την ποίηση ως έναν έντεχνο τρόπο για να γίνει γνωστή η νεώτερη ελληνική ιστορία (Ενετοκρατία, Τουρκοκρατία, αγώνες κλεφτών, Επανάσταση).

Με την ποίησή του θέλησε να ενδυναμωθεί το πατριωτικό αίσθημα, να αναπτυχθεί η εθνική αυτογνωσία, να αναθερμανθεί, να αναζωογονηθεί η ιστορική μνήμη του λαού μας.

Στα προλεγόμενα της «Κυρά- Φροσύνης» σημειώνει: «Θεμέλιον της νέας ελληνικής ποιήσεως πρέπει να είναι η πιστή εξιστόρησις των παθημάτων και των μαρτυρίων του Έθνους, η διηνεκής πάλη του Ελληνισμού προς τον ξενισμόν…” 

Ακούστε τι γράφει ο Κ. Παλαμάς, στην Κριτική Ανάλυση για το έργο του Βαλαωρίτη: «Γλώσσα, πατρίδα, ιστορία, την αλήθεια τους κανείς δε μου τη δασκάλεψε. Έρχεται ο ποιητής και με μπάζει και στων τριών το νόημα. Μ΄αγγίζει με το μαγικό ραβδί και μου ψιθυρίζει: Άνθρωπος είσαι, και μ΄ένα τίτλο αρχοντιάς ξεχωριστό, ελληνικό αίμα / και κάτι θετικότερο, ελληνική συνείδηση».

Ένα δεύτερο στοιχείο πού διακρίνεται μέσα από την ποίησή του αλλά και τα πεζά του κείμενα είναι η πηγαία ευλάβειά του. Χαρακτηριστικό δείγμα ο στίχος από την Κυρά- Φροσύνη: 

«Είν’ ἱερό μυστήριο

Φροσύνη το μαρτύριο».


Όλη η προοπτική του Βαλαωρίτη φέρει την σφραγίδα της πίστεως στον αληθινό Τριαδικό Θεό, της εν Χριστῳ ελπίδας, της αγάπης. Τα μαρτύρια όσων δυναστεύονται είναι ο σπόρος που σέπεται (λέξη του Βαλαωρίτη) για να καρπίσει εκατονταπλασίονα. «Εκ των παθημάτων θέλει βλαστήσει η νίκη», βεβαιώνει. Σταυροαναστάσιμα πορεύεται το Γένος.

Το 1979 η πολιτεία οργάνωσε πανελλήνιο εορτασμό για τα 100 χρόνια από τον θάνατό του και τότε οργανώθηκαν συνέδρια, έγιναν ομιλίες και εκδόσεις (Τετράδια «Ευθύνης»). Η πολιτεία έχει χρέος να διατηρεί ζωντανή τη μνήμη των ανθρώπων και των έργων που αποτελούν την παράδοσή της και συνθέτουν την πνευματική της φυσιογνωμία. Ιδίως όταν μερικοί άνθρωποι ή μερικά έργα, εξαιτίας της ιστορικής φάσης που περνά ο τόπος ή η ανθρωπότητα, δεν εκτιμώνται κατά την αξία τους ή παραμερίζονται, ώσπου του χρόνου τα γυρίσματα να τους αποκαταστήσει στη θέση που τους ανήκει.

Στην εποχή μας ο Βαλαωρίτης είναι παράταιρος, έξω από τα ενδιαφέροντα και τα ιδανικά της. Στους νέους απρόσιτος. Τον απομακρύνουν από τον κόσμο της εποχής μας το ότι η ποίησή του χαρακτηρίζεται από το επικό, το ρωμαντικό, το εθνικό στοιχείο. Να λοιπόν ο λόγος που θεωρούμε χρέος μας να θυμίσουμε τον Βαλαωρίτη στους Έλληνες, κυρίως στους νέους: Γιατί το έργο του δεν έχει μόνο μια ιστορική σημασία για τα ελληνικά γράμματα του παρελθόντος. Περικλείει στοιχεία από την άχρονη ποιότητα του «καλού» και όταν ο άνθρωπος ζει και συγκινείται από το «καλό», τότε αρχίζει η αληθινή αισθητική μόρφωση.
Αλλά γι’ αυτό χρειάζεται πνευματική άσκηση.

Ακόμα και το ηρωικό στοιχείο του Βαλαωρίτη δεν είναι του τύπου που είναι εύκολα προσιτό στον καιρό μας. Είναι δεμένο με ένα είδος ηρωισμού πού βρήκε τη χαρακτηριστικότερη έκφρασή του στην Κλεφτουριά των βουνών μας και σε ορισμένους επώνυμους αγωνιστές του 1821. Κανένας ποιητής μας δεν είναι τόσο γνήσια και τόσο έντονα έλληνας. Για τον Βαλαωρίτη η Ελλάδα, η πατρίδα του, δεν είναι μόνο ένα έθνος, το δικό του έθνος. Είναι μια Ιδέα. Κάτι που πέρα απ’ αυτό τίποτε ιερότερο και αξιότερο δεν υπάρχει. Είναι κάτι σχεδόν μεταφυσικό.

Από μια άλλη πλευρά κάνει ένα μεγαλύτερο βήμα προς τη μεταφυσική ουσία, ανηφορίζοντας σε έναν πιο υψηλό και άχρονο κόσμο: όταν φλέγεται από το πάθος της ελευθερίας που νικά τον θάνατο. Την απόλυτη ελευθερία ο Βαλαωρίτης τη βρίσκει στον ήρωα που αψηφά τον θάνατό του, στην εκμηδένιση κάθε υλικού πειρασμού για μια απόλυτη λύτρωση. Ο Διάκος και ο Αστραπόγιαννος φτάνουν σ’ αυτό το ύψος. Σ’ αυτό φτάνει και ο Φωτεινός, όσο και αν η σύνθεσή του δεν ολοκληρώθηκε.

Ο Βαλαωρίτης όπως κανένας άλλος έπλασε τον μύθο που εκφράζει τον άθλο του ’21. Μπήκε στην ψυχή των ηρώων του. Ταυτίστηκε με τα νοήματα της ελευθερίας και της πατρίδας που τους ενέπνεαν. Το στοιχείο της λεβεντιάς αυτών των απλών ανθρώπων, των αγραμμάτων, ήταν έμφυτο μέσα του. Τη λερή φουστανέλλα βέβαια δεν τη φορούσε ο κομψός αυτός άρχοντας. Αλλά η ψυχή του τη φορούσε.

Δεν είναι εύκολο να καταλάβουμε πῶς η απλή γειτνίαση με τα αντικρυνά βουνά επέτρεψε στον Βαλαωρίτη να κάνει την μεταπήδηση στον τραχύ κόσμο των ηπειρώτικων και των ρουμελιώτικων παλληκαριών, έτσι που καθώς τον διαβάζουμε, ξεχνούμε πως ήταν ένας ευπατρίδης επτανήσιος. Ακόμα και ο Φωτεινός που αναφέρεται σε άλλη περιοχή (στους Σφακιώτες Λευκάδας) και σε άλλη εποχή (μέσα 14ου αι), συγγενεύει με τον τραχύ κόσμο του Διάκου και του Αστραπόγιαννου. Γιατί αν και τα εξωτερικά στοιχεία είναι διαφορετικά, τα ψυχικά είναι ίδια. Ίδιο είναι το νόημα της ελευθερίας και του αγώνα για την κατάκτησή της.

Αυτή την ιδεολογική του ενότητα την επιβεβαιώνει η γλώσσα του, η ταυτισμένη με την πίστη του περί ελληνικού έθνους. Το νόημα της ηθικής ελευθερίας, όπως το ζήσανε οι αγωνιστές του 1821 το εξέφρασε ο Βαλαωρίτης σε όλη την ένταση και το ύψος του, ακριβώς γιατί το εξέφρασε με την πιο γνήσια γλώσσα του δημοτικού τραγουδιού, με την γλώσσα στην οποία πιο ταιριαστά και με διαύγεια μπορεί να εξωτερικευθεί. Και το εκπληκτικό είναι ότι αυτή η ταύτιση δεν υπήρξε αυτοφυής. Ο Β. δεν βγήκε από την κλεφτουριά και τα αρματολίκια, αλλά από τους άρχοντες του Libro d’ Oro και άμοιρος από τη σκλαβιά στον Τούρκο.

Ο Β. πήγε και πιο πέρα. Αγωνίζεται βέβαια στον Διάκο και στα πιο πολλά «Μνημόσυνά» του (ποιητική συλλογή 1857 με θέμα τους θανάτους ηρώων που βρήκαν τον θάνατο από τους Τούρκους) για την ελευθερία του Έθνους από τον οθωμανό κατακτητή, στον Φωτεινό όμως αγωνίζεται για την ελευθερία γενικά του ανθρώπου από κάθε σφετεριστή, από κάθε τύραννο που αδικεί και προσβάλλει την αξιοπρέπειά του. Ο ορίζοντας γίνεται πλατύτερος. Δεν τυράννησε μόνο ο Τούρκος ή ο Αλβανός. Τυράννησε και ο Βενετσάνος και ο ντόπιος. Εδώ φανερώνεται πως όσο προχωρούμε προς την ωρίμανση, τόσο στην ψυχή του Βαλ. βάθαινε το νόημα της ελευθερίας.

Υπάρχουν ποιητές που αν μελετήσεις το λογοτεχνικό τους έργο, μπορεί να θεωρήσεις τελειωμένη τη μελέτη σου. Με τον Β. δεν συμβαίνει αυτό. Για να συλλάβεις τη συνολική μορφή του, πρέπει να ξεπεράσεις την ποίησή του. Γιατί χωρίς να είναι πολιτικός νους, ήταν η ενσάρκωση ενός τέλειου Έλληνα. Ήταν ένας ευρύστερνος άνθρωπος, μια πολυδιάστατη προσωπικότητα, όπως φαίνεται και από την αλληλογραφία του.

Αλλά προπαντός ήταν μια προσωπικότητα ελληνική. Όπου τάχθηκε, στον αγώνα για την Ένωση της Επτανήσου και αργότερα στον αγώνα για την εδραίωση μιας ηθικής πολιτικής τάξης σε όλη την χώρα, αποτέλεσε ένα σπάνιο παράδειγμα ήθους και αγωνιστικότητας. Ενώ γύρω του πρυτάνευε μια ηθική παραλυσία στη διεξαγωγή των πολιτικών αγώνων, ο ίδιος έμεινε πιστός στα ιδανικά των ηρώων του. Γενναίος και ασυμβίβαστος. Στο τέλος, αποτραβήχτηκε στο ερημητήριό του και έγραψε τον Φωτεινό. Χαροκαμένος από τον χαμό πολλών αγαπημένων και βαθιά απογοητευμένος από τους συμπατριώτες του, από τους μεγάλους που σέρνανε τον λαό στη φαυλότητα και από τον λαό που τους ανέχονταν ή τους εκμεταλλεύονταν ενώ μπορούσε να στηρίξει άλλους αξιότερους, προτίμησε να αποτραβηχτεί.

Θα ήθελα να τελειώσω με κάτι τρυφερό μεν αλλά απολύτως συμβολικό, με το οποίο τελειώνει ο Κων. Τσάτσος το άρθρο του στο αφιέρωμα της «Ευθύνης»:

Στις 24 Ιουλίου 1879, ο καλογιάννος ο κοκκινολαίμης, ο φίλος του, καθώς κοίταζε από τη μεγάλη ελιά, όπου συχνά κούρνιαζε, είδε το μαρμάρινο τραπέζι, όπου έγραφε τότε τον Φωτεινό ο μεγάλος του φίλος, άδειο. Μοιρολόι θα ήταν τη μέρα εκείνη το τιτίβισμά του. Τα μικρά πουλιά αγαπούν τους μεγάλους ήρωες. Τους ήρωες που οικοδόμησαν την Ελλάδα.



Share

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...

Λίγες οδηγίες πριν επισκεφθείτε το ιστολόγιό μας (Για νέους επισκέπτες)

1. Στην στήλη αριστερά βλέπετε τις αναρτήσεις του ιστολογίου μας τις οποίες μπορείτε ελεύθερα να σχολιάσετε επωνύμως, ανωνύμως ή με ψευδώνυμο, πατώντας απλά την λέξη κάτω από την ανάρτηση που γραφει "σχόλια" ή "δημοσίευση σχολίου" (σας προτείνω να διαβάσετε με προσοχή τις οδηγίες που θα βρείτε πάνω από την φόρμα που θα ανοίξει ώστε να γραψετε το σχόλιό σας). Επίσης μπορείτε να στείλετε σε φίλους σας την συγκεκριμένη ανάρτηση που θέλετε απλά πατώντας τον φάκελλο που βλέπετε στο κάτω μέρος της ανάρτησης. Θα ανοίξει μια φόρμα στην οποία μπορείτε να γράψετε το email του φίλου σας, ενώ αν έχετε προφίλ στο Facebook, στο Twitter ή στο Google+ μπορείτε με τα εικονίδια που θα βρείτε στο τέλος της ανάρτησης να την μοιραστείτε με τους φίλους σας.

2. Στην δεξιά στήλη του ιστολογίου μας μπορείτε να βρείτε το πλαίσιο στο οποίο βάζοντας το email σας και πατώντας την λέξη Submit θα ενημερώνεστε αυτόματα για τις τελευταίες αναρτήσεις του ιστολογίου μας.

3. Επίσης μπορείτε να χρησιμοποιήσετε τις δυνατότητες του Google Friend Connect (θα βρείτε δεξιά το ανάλογο gadget) να γίνετε φίλος του ιστολογίου μας και να λαμβάνετε με την εγγραφή σας στο αμέσως παρακάτω gadget πατώντας την λέξη "Εγγραφή" ενημερώσεις του ιστολογίου μας.

4. Αν έχετε λογαριασμό στο Twitter σας δινεται η δυνατότητα να μας κάνετε follow και να παρακολουθείτε το ιστολόγιό μας από εκεί. Θα βρείτε το σχετικό εικονίδιο του Twitter κάτω από τα πλαίσια του Google Friend Connect, στην δεξιά στήλη του ιστολογίου μας.

5. Μπορείτε να ενημερωθείτε από την δεξιά στήλη του ιστολογίου μας με τα διάφορα gadgets για τον καιρό, να δείτε ανακοινώσεις, στατιστικά, ειδήσεις και λόγια ή κείμενα που δείχνουν τις αρχές και τα πιστεύω του ιστολογίου μας. Επίσης μπορείτε να κάνετε αναζήτηση βάζοντας μια λέξη στο πλαίσιο της Αναζήτησης (κάτω από τους αναγνώστες μας). Πατώντας την λέξη Αναζήτηση θα εμφανιστούν σχετικές αναρτήσεις μας πάνω από τον χώρο των αναρτήσεων. Παράλληλα μπορείτε να δείτε τις αναρτήσεις του τρέχοντος μήνα αλλά και να επιλέξετε κάποια συγκεκριμένη κατηγορία αναρτήσεων από την σχετική στήλη δεξιά.

6. Μπορείτε ακόμα να αφήσετε το μήνυμά σας στο μικρό τσατάκι του blog μας στην δεξιά στήλη γράφοντας απλά το όνομά σας ή κάποιο ψευδώνυμο στην θέση "όνομα" (name) και το μήνυμά σας στην θέση "Μήνυμα" (Message).

7. Επίσης μπορείτε να μας στείλετε ηλεκτρονικό μήνυμα στην διεύθυνσή μας koukthanos@gmail.com με όποιο περιεχόμενο επιθυμείτε. Αν είναι σε προσωπικό επίπεδο θα λάβετε πολύ σύντομα απάντησή μας.

8. Στην μπάρα που περνάει κυλιόμενη πάνω από τον χώρο των αναρτήσεων μπορείτε να δείτε σε τίτλους τις 25 τελευταίες αναρτήσεις μας. Οι τίτλοι είναι σύνδεσμοι (λινκ) και πατώντας τους θα ανοίξει σε ένα ξεχωριστό παράθυρο η συγκεκριμένη ανάρτηση.

9. Τέλος μπορείτε να βρείτε στην δεξιά στήλη του ιστολογίου μας τα φιλικά μας ιστολόγια, τα ιστολόγια που παρακολουθούμε αλλά και πολλούς ενδιαφέροντες συνδέσμους.

Να σας υπενθυμίσουμε ότι παρακάτω μπορείτε να βρείτε χρήσιμες οδηγίες για την κατασκευή των αναρτήσεών μας αλλά και στην κάτω μπάρα του ιστολογίου μας ότι έχει σχέση με δημοσιεύσεις και πνευματικά δικαιώματα.

ΣΑΣ ΕΥΧΟΜΑΣΤΕ ΚΑΛΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ

Χρήσιμες οδηγίες για τις αναρτήσεις μας.

1. Στις αναρτήσεις μας μπαίνει ΠΑΝΤΑ η πηγή σε οποιαδήποτε ανάρτηση ή μερος αναρτησης που προέρχεται απο άλλο ιστολόγιο. Αν δεν προέρχεται από κάποιο άλλο ιστολόγιο και προέρχεται από φίλο αναγνώστη ή επώνυμο ή άνωνυμο συγγραφέα, υπάρχει ΠΑΝΤΑ σε εμφανες σημείο το ονομά του ή αναφέρεται ότι προέρχεται από ανώνυμο αναγνώστη μας.

2. Για όλες τις υπόλοιπες αναρτήσεις που δεν έχουν υπογραφή ΙΣΧΥΕΙ η αυτόματη υπογραφή της ανάρτησης. Ετσι όταν δεν βλέπετε καμιά πηγή ή αναφορά σε ανωνυμο ή επώνυμο συντάκτη να θεωρείτε ΩΣ ΑΥΣΤΗΡΟ ΚΑΝΟΝΑ ότι ισχύει η αυτόματη υπογραφή του αναρτήσαντα.

3. Οταν βλέπετε ανάρτηση με πηγή ή και επώνυμο ή ανώνυμο συντάκτη αλλά στη συνέχεια υπάρχει και ΣΧΟΛΙΟ, τότε αυτό είναι ΚΑΙ ΠΑΛΙ του αναρτήσαντα δηλαδή είναι σχόλιο που προέρχεται από το ιστολόγιό μας.

Σημείωση: Αλλες πληροφορίες για δημοσιεύσεις και πνευματικά δικαιώματα μπορείτε να βρείτε στην κάτω μπάρα του ιστολογίου μας.